Literarishe bleter · 1933-07-21 · 29 (21.7.1933) · p. Seite 465

זײט 465 ליםער&רישע ביעםער נומ. 29 (480) םון אזא םאלק, װי דאס ״דישע, װאם האם נישס קיץ געאגרא• סישע גרענעען און איז אומעטום א מיעוט. אמת, לואיםאן האט זיך שוין יא אויםנעלערנט ל״ענען אץ םארשטײן ײדיש, אבער צו שאםן אין דער דאזיקער שפראך קומט עם נישט... די לואיסאנס, װי כ׳האב דאס אננעװיזן אין מײן דערמאנטן ארטיקל גס׳איז ארײן אין מײן בוך ״ליטערארישע נםיעות״), זענען םין ערגעץ ארויסגעשװומען. אבער זײ זענען םארלויםיק אין ערגעץ נישט אנגעקומען, און אויב זײ קומען-אן צו א ײדישן ברעי, איו עם דער ברעג םון א םארצײטיש ײדיש. קײט, װאס עקזיסטירט מער נישט, אדער םון אן אבסטראקס יידישקײס, װאם האם קײנםאל נישט עקזיםטירט; אבער נישט צום ברעג פון הײנטיקן לעבעדיקן, װירקלעכן ײדנטום... אפשר װעלן זײ נאך אײנזען זײער טעות און די ײדישע שפראך און קולטור װעלן בארײכערט װערן םים אזא גרײסער צאל װיכטיקע כחוח, װאם ביז איצט האבן זײ בארײכערט די גענוג-רײכע פרעמד• שפראכיקע ליטעראטורן און קולטורן איבער דער גאנצער װעלס. אסשר!... ארײן א םחשבה — האט לודוױק־קאהען דערקלערט אץ יענעם אינטערװױ — אװעקצעװארםן די דײטשישע שפראך, אין װעלכער כ׳האב ביז איצט געשאםן, אץ איבערניץ צו םראנצויזיש, אדער איםאליעניש־״. אנםלויסן צו דער שפראך םון רוב מנץ און בנין פון ײדישן םאלק, אדער כאטש ויך םארנעמען די דאױקע שפראך זין אויסצולערנען — דאס קומט אים אםילו אויסן רעױן נישט. דאם קומט נישט אויםן זינען אםילו לודװיק לואיםאנען — זײ פארגעסן, אז יידנטום אין א פרעמדער שפראך איז אין בעםטן םאל תרגום, איבערזעצונג. און כדאי איז דא, אגב־אורחא, צו דערםאנען אזא פאקס: װען איך האב מיט עסלעכע יאר צוריק דאס אנגעװיזן לואיסאנען — אין מײנס אן ארטיקל װענן אים אץ די ,ליטערארישע בלעסער״, - אץ ברוך גלאזמאן, װעלכער האס ױך דעמאלט געםונען אין פאריז, האט דאם ארטיקל צוגע• שיקט לואיסאנען, האט דער לעצסער דאן אין א בריװ צו גלאומאנען, מיטן נאנצן כוח אפגעװארפן מיין שסאנדפונקט. ער קאן בשום׳אופן נישט אײנזען, אז שפראך אח א וױכטיקער, אפשר דער װיכטיקסטער. פאקםאר אץ קיום םון א פאלק, אםילו נײ לידעד־פוך מאנגער האט אנומעלטן אין זײנעם א רעםעראט <זע ״ יט. בלעטער׳, 1932 ,ינ׳ 48> אזוי כאראקטעריױרט די באלאדע: .די באלאדע-דאס איז דער טונקעלער רוף, װאם שיאפט אין אונזער בלוט. דער אומזין, װאם דרימלט הינטער אונזער לאגיק דער פלאטער םון די קראעןי דורך אונזער קלארן געמיט. די דראמא• טישע בליצן, װאםי טראגן זיך איבער די לאנדשאפטן פונם מענמשלעכן נעמיט״. עריהאט דאן געבראכט אײניקע בײשפילן און געצײכנט די איבערגאנגען ,פונם ליריש־אידילישן און ליריש• עיעגישן צום באלאדישן׳ אין זײנע אייגענע לידער: ,דאס גאםן־ מײדל, װאם בלאנדזשעט אויסן נאכטישן טראטואר און רוםט ארוים איר אײנענעם שאטן מיטן װארט ,קום!'. דער שװערער דראמאטישער געראגנלימיטן שאטן סארױאנולט דעם ליריש• עלעגישן עלעמענט אין באילאדע... דאם קינד, װאם שפיגלט זײנע בלאנדע חנען אין בלויען שפיגלי און װערמ מייט דער אנפאלנדיקער דעמערונג איבעראשט דורך דער שװארצער געשטאלט, װאם ציט זיך אויס איבער דער גאנצער לענג פונם שפיגל. דער 'אויסטערלישער געשרײ פונם קינד, דער געשרײ םון פחד - דאם איז די באלאדע. דאם סוחרל, װאם שפילט זעלבסט־ באװוםט יאון זיכער מיטן זילבערנעם טאלער. און װי אזוי דער דאזיקער אידיליש-גראטעםקער מאמעיט י סארװאנדלט זיך אין א באלאדיש-דראמאטישןי אדאנק דעםי אומזין-שפיל, װאם םארװאנדלט דאם סוחרל אין א קרבן םונם גרױםן זילבערנעם םאלער - דיי לבנה'. מאנגערם באלאדע איז א געמיש פון םאלקסטימלעכן און מיסטעריעזן. זײן גאנג - סון םאלקסליד צום איבערראםינירטן. זאגמ ער טאקע אין א ליד: ,םון פראםטן לײװנט איז מײן גע- ציעלט׳. זײן נײ בוך איז ,געהײליקט דעם אנדענק םון זײן מאמע׳ - דערפאר ,װײל זי האט פאר מיר אנטפלעקט די װונ• דערלעכע שײנקײט םונם יידישן פאלקסליד, דערםאר וױיל זי האמ אין מיר ארײנגעזונגען יענעם רעליניעזן ציטער, װאס האט שיוין נישט אײן מאל אין קריט־שע מאמענטן געראטעװעט מײן לעבן און מײן לידי.' ער דערמאנט אוייך אינם ארײנסיר צום בוך .מיט ליבשאפט דעם שנײדער-געזכל לײבעלע בעקער, דעם ערשטן םרײנט אין זײנע םרײע קינדעריארן, װאס האט אין אים געװעקט דעם חוש םאר לירישע שײנקײטן׳• ,די לידער, װאם ער האם נעזונגען אין מידע םארנאכטן, האנן מיר מיט מײן מא• םען שיר דאס חױת אויסגעצוינן.' דערבײ טוט מאנגער א זאב: .די אבםירדין, ציניזםען און נידערמרעכטיקײםן זענען מײנע אײ• נחסן סײזי? /;דעד־שוע איציק מאנגעדם * ניק מוןננער — יזפסנרן ווין זזינם — ייי יז נ*י*ו*, ס*רי*ג .סורלם־, װ*רע*. 1933, 144 דײסן• זיין ערשט בוך לידער און באלאדן, האט מ>נגער אנגערופן ,שטערן אויסןי דאך׳, און דאם צװײטע, דאם איצטיקע - ,לאמטערן אין וױנט׳. דריקן אוים די נעמען פון די ביכער זײער מהות, זײער װעזן? מאננער גוסא, אין דעם קורצן ארײנפיר צום נײעם בוך, שרײבט: ,לאמטערן אין װינט׳ הייםט דאם בוך דער• םאר... גאט מיינער, צי איז דעןידער דיכטער מחויב אויסצוזאגן אלע זײנע סודות׳' יצי איז דער דיכטער מחויבז - געוױם מחױב: און דער לײענער איז אװדאי מחויב צו קענען אויםזעקן אלע םודות בײם דיכטער: אין די ב>,לאדע-פארם םאר מאנגערן א צוםעליקע, אדער ױ שמאכט ארױס םון דעים עצם מהות םון ןײן דיכטונגי ענטםערן דערויף - הײםט אדורכשלאנן דעם װעג צום אײגנארטיקן שאסן פון אטדעם אײגנארטיקן יײדישן, אםשר ביז גאר־ײדישן און אםשר װײניק-ײדישן, דיכסער. באלאדע בכלל צײכנט זיך אוים מיט איר םראגםענטארישן אויסדרוק״ זי פיקסירט בעיקר די העכסטע פאמענטן םון אקציע, און לאזס אדורך פיל זײטיקע רינגען אין דער קײט םון געשעע• נעם. יאיר םעמאטיק איז קודם-כל - דאם טראגישע, װאס איו פארבונדן מיט אומגליקלענער ליבע, פארראט, נקמה-געםילן. דער הינםער-םאן איז כמורנע, םעלאנכאליש און מיט א באזונדער סראגיש־לירי^ן לײם־מאטיװ, און םיט א רעםרען, װאם חזרט זיך איבער און באגלײט כסדר דאם געשעענע.