Literarishe bleter · 1933-07-14 · 28 (14.7.1933) · p. Seite 453

זײט 453 ליטערןןרישע בלעטער נומ. 28 (479) חיש אץ זו שארםע *אלקםם״םלעכע טארשטןנדניש׳, םיםן קינםט• לעריש־עט״שן געשטאק׳ ןןדער נישם? ״ײדיש״ דארף דןןך יא שרײבן ײדיש אין דער נישט-לאננ אינטעדנעגאננענער צ־יטשריטט .יידיש׳ אין נױ־יןןרק ונוטער 23, 1932) ל״ענען םיר אן אויטרוף װענן הילף (נעננעך נישט נעהןןלטן!) : ״ם־ידן די הילף װעט נישט קיםען עאלד. װעלן םיד נישט קאנען טארהיטן דעם אינטערנאננ׳. טארשט״ט זיך, אז די רעדאקעיע ד.אט נעם״נט עי שד״פן ,אױנ די הילף א. א. װ.יםײדן, האם גאר אן אנדע־ן באד״ם. ש. ניגער אמעריקאניזירט זיך אויך? ש. נינער שד״בט אין אן ארטיקל, ״װעלכע םען קאן טארשט״ן נאר, װען םען װ״םט (ם״ן קירםיװ — ז. ז.ו ־דיש׳. אין אטחן ״דיש זאנט םען דאך ״װען םען קען ״דיש׳. ״װיםט׳ איז אן עכטע אםעריקאניזאציע, װארום אין עננליש באניצט םען אין אזא טאל דאם װארם ,נאום׳, װאם באדים אין ״דישער איבערזעציננ ,װ״סם׳. אין זעלבן אדטיקל שריבט אויך ש. נינער ,אין טםילא ה א ם (ם״ן קורםיװ — ז. ז.) געשט״נט״. דאכט זיך, אז ביז איצט טלענן טיר באניבן דעם אויםדרוק ,א י ז געשטינן׳. ״האט׳ טלענן םיד באניצ, ב״ א םאט, װאם איז נעשען דידך דעם טאקטאד ניטא אדעד עם טלענט באדיטן דעט באזיץ טין אן עני;. א טעות אץ זכדון אין ז״ן א־יטיקל ,װי איך בין געשטאנען צים טריייז׳ (םאנ״ נױ־יאדק. 29 אקטאבע־ 1932) שד־בם ס־אט. ש. דיבנאװ: ,דא (טעטערבו־נ) האב איך צים ע־שטן םאל דע־העדט די טרויעריקע פעלאריע טין דע־ טעלאדדאטע ,שולםיד."׳ װאם נאלדטאדנם םרוטע האט קודין טאד דעם געשטילט אין טעטע־בורג: ״נ״, ישראליקל, נ״'; דע־ דאזיקעד ניגון טין א װאנדע־טאלק, אננעזאטט םיט טדערן, האט זיך אזוי װי געטדאנן אין דער ליטט אין די ״דישע קר״ץ טון דער הויטשטאט׳. דע־לויב א־ך םי- דא אי־טםע־קיאם צי םאכן אינועד ח׳ ס־אט. דיבנאװ, אז דאם ריד ׳׳:״, 'ש־אליק־1, נ״' אױ נישט אין ,שו״טיח'׳ נאר אין :אלדטאדענם ,דד. אלםאכאדא/ װאט אױ טאקע צו יענע־ ציט נעשט־דט נעװארן אין טעטעדבי־ג. דאם פזןלקם־ליד האט א טאטן דר. י. רובין אין ז״ן א־טיקל ,שאטשל טעדשט-װעלװל זבאר־ זשדעם אן א״ניקל׳ (״ליטבלעט׳, 43, 1932) דרוקם אויך אט טעדשטם ליד ,קינדע—יארן׳ אין באםערקט דערצי ,לויט דעם באקאנטן טאלקם ליד ,קינדע—אד;'. דאם ליד ,קינדער־יאדן׳ אױ נישט ק״ן טאלקםיליד. םי דער םעקםם, ם״ דעד נינון נעהע־ן צו ם נעבידטינ און זענען אר״נ־ ניםען נעװארן א-ן טשה שארם אטע־עטע ,די ־וםענישע התינה׳■ װעגן הויפטמאנען אין ײדיש ד. םא־ינםקי אין ז״ן אדםיקל ,נעדהא־דט הויטםםאן׳ (,ליט. בל׳• 49, 1932) שד־בם, אז אין אםעדיקע אױ דערשינען א ״דישע איבעריעצוננ טון .־אזא בערנדם׳. דאם שטיםט נישט. דאקענן חאם ד. םא־ינםקי טארנעםן צו טארצ־בענען, אז אץ געדריקםער טארם זענען םאראן נאר צװי איבערזעצונגען טון הויטטםאנם דראםען: ,א״נזאטע םענםשן׳, איכערנעזעצט טין א טרופקין (ערשינען 1909 אין לאנדאן) אץ ,דאך אנטלאםן*, א צ״אקטיקע קאטעדיע, איבערזעצט םץ ל. באל״זען (נעדריקם 1913 אין ,טר״ע א־בעטער שםיםע׳). אויםער דעם זענען אייך נעדרוקט נעװארן דורך דער ,ט-ייעד ״דישע טאלקםב־נע׳ אץ אםעײקע הויטטםאנס ,טרידנטעםם׳ און ,טיבאאיל ק־אםער׳. ױםף צעװ״נם זיך אויטן קב־ םון ז״ן םוםער רחל, בעת ער ג״ט דארם םארב״ אלם נעטאננענער ק״ן םצרים: צװישן צװי שטולן בארעקט םים א װ״ם ל״דיעך, װאם האט אויםנעזען וױ א קבר, איי נעזעםן ,די םאםע רחל׳, א ״ננערםאן, װאם האט טא־םאנט א צארםע, אננענעםע שםיםע, א םרויען־שטים. צים קבר קיטט טלוצלוננ צו א גרוטע ישםעאלים, אץ םון איר ר״םם זיך ארוים ױםף, טאלט אויף ז״ן םאםעם קבי אץ צעקלאגם זיך... םיר האבן נעהאט א ביטעד רחםנות אויטן איםנליקלעכן ױםף, װעלכער איז טארקויםט נעװארן טאר א קנעכט, און ם־ר האבן אויך ם־ם א־ם םיטגעװ״נט אץ םיטן יים־טוב טיד־ם... .דא דערהעדט זיך טץ קבד רחלם שטים: ,םנע קולך םבכי ואת עיניך םרםעה, כי ׳ש שכר לטעולתך, נאום ה״... אץ צום דא־ זיקן טםוק, נעניםען םין ירםיהו, זענען באנל״ם נעװארן םר״םם-װער־ טער אין דער נערעדטער ״דישער שט־אך. ,הער אויף צי װ״נען, ז״ ם־״לעך, נ״ ק״ן םצ־ים אין װער א םלך׳. מאקם רײנהארדט פארגױעשט א ײוישן אנעהדןזט די צ״טוננען דערצ״לן װענן א רעםעראט, װאם םאקם ד״ני האדדט האט נעהאלטן אויף דער טעםע ,צי האט דאם םעאםער א צוקונטט׳? אויף א אינטע־נאצ־אנאלן קאננ־עם םץ די ראםאריםםן (אינםערנאציאנאלע סאר״ניקינג טין אינטעלעקםיעלע), װאם אױ טאר־ נעקיםען אץ װין. ריינהא־דט האט רערצ־לט, אנכ אן אנעק־אט, אז א־ן א ט־א׳ װינצער טעאטער האט געשטילט אן ארםיםט, װאם ז״ן באװ״זן זיך אויף דעד םצענע םלענט ארויםריםן א... םאםן־עםינראצ־ע םץ זאל. אין איץ ט־עםע האם דער דאזיקע־ ארםיםט נעהאט א נאר נרויסע ראי1, איז טאקע דערצי דע־גאננען, אז ק״ן א״ן צישויער אױ נישם נעבל־בן אין םעאטער. װען אויך די ט־ר־שםיעי האבן באשלאםן, אז אין שכנותדיקן שענק קאנען ז״ בעםע־ טא־ברעננען די צ״ט — א־ז דער דידעקטאר צו צים אדטיםט, װאם האם נישט אויטנעהע־ם ,שטילן׳ און אים דערקלערט: — ,ם״ן הער! רא האם איר די שליםלען, ז״ט םוחל אץ טאישליסם אלײן דאם טעאםער. איך האב נישם דעם טינדםטן חשק צו װארטן ביז איר װעם ענדיקן׳... דער דאזיקער װיץ װםיט דערצ״לט שוין לאננ אין די םאלקם־ םעשות װענן א בעל״דרשן, װאם האם נעהאלטן שלעבטע דדשות אין בתייםדרשים, אין אינםאל, װען דעי נאנצער עולם אױ שוין אװעק, אץ דעד שםש איז אלײן געבליבן, האט ער צונעטראנן דעם שליםל צים בעל־דרשן. דער נרויםער םאקם ר״נהא־דט האט אלזא דעם װיץ ,טארגויעשט׳. א ראיה אויף האפויער אין ארץ׳ישראל האט טען א־יטנעטירם אין א נראםעםק־םא־ם ק. םילטאנם קאםעדיע ,םנלת אםת־'. בדי צי רעכטטא־ט־קן דכם םריװאלן אוטן טון דער רעישי, האט די קריטיק אנגעהויבן אוים־ צוט״םשן, אז די טיעםע װערם נעשטילט אין םטיל טץ די ,טי־ים-שטילן׳. א קדיט־קעד אין ,דבד׳ ה׳ יציכ האם אזוי געשריבן: ,נישם װילנדיק קיםם אויטן נעדאנק גאלדטאדען. װאם טאר א טאלקםםיטלעכן חיש האט נעהאט דער נדינדעד טון ״רישן םעאטער׳ און װיטל טאירקםםיטלעבע םעםעם ער האם דאם או־םנעכאטט דער םחבר טון ,בד־בוכבא׳ און ,שילםית׳, אין דװהא דאם .טודים־שטיל׳ האם ער נישט אויםנענוצט. קענטיק, אז ער האט םינדעםםװענן נעהאט א נעזונטן חיש און א שא־טע םאלקםםיםלעכע םאדשטענדניש. ם״ן םינונג איז, אז ער האם אויך געהאם א םיםן קינםטלעריש־עםישן געשםאק, װאם ער האם דורכנעלאזט אוא םאלקםםיםלעכע םעםע׳. טרענט זיך װי אזוי איז אבער דער דין, אי נראד נאלדםאדען האם יא אויםנענוצם דאם ,טי־ים־שטיל׳ טאר א טיעםע. בערך אין 1886 האט נאלדטאדן אנגעשריבן .קענינ אחשורוש׳ (דערשינען א. נ. ,םעהאםער טאן קעניג אחשורוש אדער קעניגין אםת־, לעםבערנ 1890), װעלכע װעדם ער־הױם געשטילט אץ דער נאנצעד ״דישער טעאטער־ װעלט־באזונדערם אץ די טורים-טעג• אלזא, װי איז עם א־צט - האם נאך נאלרטאדען ,א געזונטן