Literarishe bleter · 1933-07-14 · 28 (14.7.1933) · p. Seite 449

זײט 9ז4 ליםערארישע בלעסער נומ. 28 (479) געמוזט םארלאזן דײטשלאנד. עם װערן געמאכט פארשידענע געלט• זאמלונגען םאר יידישע און דײטשע פראפעסארן, וואס האבן זיך אפגעזאגט םון זײערע קאטעדרעס אין דײטשלאנד און לעבין איזנט אין עמיגראנטישער נויט אין ענגלאנד און אין אנדערע לענדער. מאקס רײנהארדם, װאם איז איצט אין ענגלאנר און סירט אויף אין אקכפארד שעקסגירם ,חלום אין מיטן זוכער נאנט״ - װערט באגריסט םון דער גאנצער פרעסע אלם דער גרויסער רעבעדיקער זשעני םון טעאטער. לאנדאן װיל אים נישט אװעקלאזן. און אײנשטײן, װאם איז איינגעלאדן געװארן קײן גלאזגוי אניצונעמען א דאקטאר-טיטל הא:אריס קאוזא (יעס פעלט איםיצו:). אױ געטראגןיגעװארן אויף די הענט. י די פארטריבענע ײדישע מוזיקער און דיויגענטן פון דײטש• לאנד װי ברונא װאלטער, שנאבעל, םערקין און אגדערע זענען געװארן אויםגענומען אין לאנדאן מיט אזא שטורמישער באגײם- טערונג, װאס די װענט םון קײן שום ענגלישן קאנצערט-זאל האט נאך סריער נישט געהערט. דער קאלטער ענגלענדער האט זיך דורך די עטלעכע װאכן אויםנעלערנט צו װערן באגײסטיערט און פיטגעריםן פארי א גרײסע זאך. עס גײט נישט פארבײ קײן אײן װאך אן גרויסע פראטעסט־ מיטינגען, װאס פארדאמען דאס נאצי-דײיטשלאגד. םון די יסאציא־ ליסטן ביז די ליבעראלן, פון די קאמוניםטן ביז די קאנסער• װאטױוע זענען אלע פארײניקט אין אײן מעכטיקן פיאטעסט קעגן דעם װילדן ברוינעם טעראר. די פרעסע איז פול מיט די מינדעסטע געשעענישן פון היטלער-לאנד. ענגלישע זשורנאליםטן שטעלן זיך בפועל ממש אײן דאם לעבן. <װי למשל די םפעציעלע שליחים םון דער פײנסטער ענגלישער צײמונג ,כאנטשעסטער גארדיען״, וזאס איז םארבאטן אין דײטשלאנד) ארויסצובאקומען אלע אײנצילהײטן םון דעס אינקוױזיטארישן טעראר אין די ״ברוינע הײזער״. מיט אײן װארט: פון דעם בעסטן שריםטשטעלער און אוני• װערזיטעטס-פראפעםאר ביז דעם פשוטן ארבעטער און פראסטן צײטונגס-לעזערי אין גאס - זענען אלע פול מיט פאיאכטונג און פאיביטערונג קעגן דעם בלוטיק-םאשיםטישן היטלער-רעושים. דאס בעםטע פון דער אפגעזונדערטער, פארנעפלטער א־נזל נרוים-בריטאניע, מארשירט אזוי ארום אן דער שפיץ אינם קאמף פארן םרייען מענטשלעכן גײסט און פאר יידישע רעכט אין אײראפע. י^ניזן, י2 סן ייני 1933. אויםגאבע םון די ״ליםערארישע בלעטער״ יעקב ב^ט^שאגםקי פאוטועטן פון ײדישע שוײבעו ־י) י נ ה א? ע -. ארײנםיר; דוד אײנהארן; עוזר װארשאװסקי; דוד בערי געלםאן; דניאל סשארני; ש. ניגער; י• אפאטאשו; דער יידישער ליטעראטן• און זעורנאליםטן-םאי־ײן; די ליטע־ ראסור און דאס צײטונגם-װעזן א־ן װארשע; י. מ. װײ־ סנבעיג; אפרים קאגאנאװםקי; נחמן מײזיל; אהרן צײטלין; משה בראדערזאן; קאדיע מאלאדאװסקי; ז. סעגאלאװיטש; זלמן רײזצן; אלטער קאציזנע; י. י. זינגער; י. י. טרונק; ײדיש אין רומעניען; אליעזר שטײנבארג; יעקב גראפער; יעקב שטערנבערג; איציק מאנגער; ײדישע ליטעראטן און זײערע גרופירינגען אין נױ-יארק; אברהם רײזען; אברהס ליעםין; אב. קאהאן; ד״ר אלעקסאנדער מוקדיני; ה. לײװיק; אפרים אויערבאך; דוד איגנאטאװ; ב. ריװקין; ל. שאפירא; םשה לײב האלפערן; מ. בארײשא; א. גלאנץ-לעיעלעס; ב. צ. גאלדבערג; ב. נלאזמאן; ז. װײנפער; נםתלי גיאם. זיך נישט געלאזט םטראשען, און דער ערשטער אין דער ד־סקוםיע האט גערעדםיערנסט טאלער. דעם לעזער איז שוין באקאנט דער סקאנדאל, װאם איז אויסגעבראכן בײ די דײטשע דגלעגאטן, און אז זײ האבן םארלאזט דעם זיצונגם-זאל - בעת זײן שטורמדיקער רעדע. ידאס זעלבע איז אויך געשען בײ דער רעדע םוןשױםאש. אין דעם באריכט פון דער לאנדאנער פען־צענטראלע װערט קלאר באװיזן, - אז כאטש װעלם האט זיך באמיט נישט צו צעברעכן דעם קאננרעס ־־ האט ער דאיך נישט דערלאזט, אז די אנגעװײטאקדיקע דײטשיאנד־םראגע זאל װערן אפגעפטרט מיט א בלאכער רעזאלוציע. אין דעם באריכט װערט געבואכם די דערעםענונגס-רעדע, װאס װעלם האט געהאלטן. די דאזיקע רעדע איז פון אנהויב אן געישטאנען דיידײטשע דעלעגאטן וױ א בײן אין האלז. די רעדע איז געװען געצילט אויף די םארשטײער םון ברוינעם פאשיזם און האקן-קרייצלערישן םארברעכן. די דאזיקע רעדע, אין װעלכע װעלם םרעגט, צי עס איז מעגלעך זיךי אפצוהאלטן פון פאליטיק, װען די װעלט איז אין אזא לאגע, צי מיר שטײען פארן וװיל סון דער גאנצער װעלט - איז זיכער געװען די קלארסטע און אויסגעשפראכן-פאליטישסטע רעדע, װאם איז װען־עסיאיז געהאלטן געװארן 'םון א פען-קאנ• גרעס-םארזיצער. דער באריכט שטרײכט אויך בפירוש אונטער, אויף װעלכער זייט עס איז געװען די עםימונג פון די וױכטיקסטע דעלעגאטן און םםיגםאטיזירט א טײל פון די עסטרײכישע, שװײצארישע און האלענדישע דעלענאטן, װעלכע זענען צוזאמען ארוים מיט די דיייטשן, בשעת דער דיסקוסיע איבער די נאצי-מעשים. דער טאן פון באריכט איז פול מיט פארביטערונג איבער דער ם־טואציע אין דייטשלאנד, און אזוי װי דער צוזאמענשטע■ לער םונם באריכט איז דער גענעראל-םעקרעטאר אולד - איז לעכערלעך צו זאגן, אז ער האט נישט ערלעך דערםילט זײן צוזאג. אין א פויװאטן געשפרעך, װאם איך האב געהאט מיט אולדן - האט ער זיך פאר מיר מודהי געװען, אזי ער איז, פונקט ויוי װעלס, ויוײט נישט צופרידן פון דעם, װאס עס איז געשען. זײ און די פאר אנדערע דרײסטע דעלענאטן יהאבן געטאן אלץ, װאס איז מעגלעך געװען, צו שטעלן דעם דייטשןי פען-קלוב פארן משפט, צו לאזן הערן דער װעלט, װאם עס פאסירט אין היט• לערישן ניהניום. מיר האבן אבער נישט געטארט דערלאזן - דערקלערט אולד, - אז דער פען-קאנגרעם זאל װערן אויפגיעריסן. - קײנמאל איז נאך די עקזיסטענץ יםון דער פען-פארײניגונג נישט געװדן אזוי נויטיק װי איצטער, אין דער שטורמישער צײט. די מאכט פון סינכטערניש און מיטלאלטער װעט נישט שטענדיק דויערן אין דייטשלאנד, און א זעכציק מיליאניק גרוים פאלק װעט זיך נישט לאזן אייביק טרעטן סיט די פים און באשמוצן זייערע םײנסטע אינטעלעקטועלן - דורך א באנדע צעיושעטע פעלדםעבלס, יונקערם און פאראנאיקער. * אין פערזענלעכע שמועסן, ויאם איךהאב געהאט מיט אײנ• סלוסרײכע ענגלישע שרייבער, האטימען מירי דערקלערט, אז עס װערט איצט צונעגרײט א גײםטיקע בלאקאדע ארום דעם נאצי־ דײטשלאנד. קײן אײנס םון די נאצי-ביכיער װערט נישט איבער■ נעזעצט אין ענגליש. יאס היטלערידײטשלאנד װערט אזוי ארום אפנעטײלט פון דעם מעכטיקן אנגלא-זאקסישן לעזער־עולם. דערפאר װערן איצט מער איבערגעזעצט די פארבאםענע שרייבער װי די ברידער מאן, פויכװאנגער װועלכער האט די גרויםע פאפולאריטעט אין ענגלאנד), װאסערמאן, װערפעל*, אר• נאלד און םטעםאן צװײג א. א. - אין די בעםטע בוכהאנדלונגען אין לאנדאן שםייען זײערע ביכער אין די שויםענסטער מיט א גרויםן האקנקרײץ, אויף װעלכן עם איז אויסגעדרוקט; .ק ו י ף און לייען די ביכער, וועלכע מען ברענט אין דייסשלאנד׳ עס װערט אײך ארגאניזירט .א װאך םון פארברענטע דײטשע ביכער׳ - איבערי גאנץ ענגלאנד און סקאטלאנד. עס קומען םאר טעאסער-פארשטעלוננען, אין וועי כע עם באטייליקן זיך די יבעסטע ענגלישע אקטיארן, און דער גאנצער ריווח גײט םאר די שריפשםעלער און אינטעלעקטועלע, װאס האבן