Literarishe bleter · 1933-07-14 · 28 (14.7.1933) · p. Seite 448

ליטערארישע בלעטער נימ. 28 ׳479) זייט 448 די מאדערנע װעלט־שפראכן. פאר די ײרישע עלטערן, בײ װעל־ כע ס׳איז געױען אײנגעװארצלט א טראדיציע, אז װאס מער שפראכן, אױ בעסער, אז שבעים לשונות מאכס דעם 'מענטשן פאר א געכילרעטן, א־ז דער געדאנק װעגן א רעאל־גימנאזיע םיט נאטור־לימוד און מאטעמאטיק אין אויבנאן. נעױען א גאנץ נײע, פ־עמרע זאך. די טוער פון ״מעיצי השכלה׳ זענען געװען בא־ גײםסערם פון דער גרויסער, צוס סוף פון דער װעלש־מלחמה, פון דאםיײ אויפנעלעבשעי א״רעע פץ דעם פראדוקשיװיזירן דאם יירישע לעבן. די בויער פץ דע־ רעאל־ג־םנאויע האט באװוייגן די א־דעע צו שאפן א נײע ארבעטםפעיקע און פראדוקםיױע יירישע פאלקש־אינטעליגענץ, דער וױיטערדיקער גורל״ פון די אביטוריענטן האס פולשטענדיק בארעכטיקש דעם דאזיקן שטאנד־ פונקט. נאר װעגן דעם נענויער װעט זײן שעעשער, איצט מוו מען דערמאנען אייף די גװאלדיקע שװעריקײטן, אויף וופלכע דע־ קאמיטעש ״מפיצי השכלה׳ האש זיך אננעשטוישן בײם אר־ גאנױירן די מיטל־שול: װו נעמט מען א פאשיקן לאקאל, און״פון װאנען װעט מגן שאפן געלט־מיטלען און װי ששעלם סען צונײף דעם ערשטן פעדאגאנישן ראש, ער זאל שטײן אויף דער נויטי־ קער הויך. גראד דאן האש זיך אישגעקערט פין רוסדאנד סאפיע גורע־ רעױ־טש, די באױוששע פעדאנאגין, װעלכע האש שוין געהאט א גיוישע דפ־פארונג אין פירן א םיטל־שול, װעלכע זי האט גע־ גרינדעש נאך אין 1906 יאר. אשת, א־ר שול איז גענאננען מיט דער רושישער אינטעיריכטש־שפראך, אכער זי איז געױען געבויט אויף מאדע־נע פעדאנאגישע יסודות יאון איז געױען דעריבער פאפולע־ בײ דע־ װילנער ײרישער אינטעליגענץ. דע־ קאמיטעט פין ״מפיצי השכלה׳ האט באשטימש סאפיא נו־עװיטש פאר דער פארװאלטערין פון דער רעאל־גימנאזיע און אין הא־בסש 1918 יאר. האכן זיך איגעהויבן נארמאל די לימודים. (די וזײשע־דיןע קעציערען: די דע־צייגגײדסעעע שין דער רע• אל־ג־מנעויע; *צימוריענפ; דע־ וו•:ע־יעכער קזמף פאר רעכז; ר• על1ערבש<ס1 םין ד*ר רעןל־גימנןזיע; בח־זשעם; גע*. םין דע- ר**ל*ג*מי*ז*ע — אין די קומזגנדיקע נומערן). רעד-פארײן האבן נישט געקאנט בלײבן נלײכנילטיק צו אזא הפקרות אין דעיצױננס־פראנן,' ם׳האט זיך אנגעהײבן א העפטיקע קאמפאניע קעגן די דאזיקע ״לערנאנשטאליטן׳, װאס בײ קײן אנדער נאציאנאליטעט אין זזילנע האט סען נישש נעקאנט גע• פונען: די פאליאקן, די ליטװינער, די וױיסרוסן האבן שוין אײם־ געבייט זײערע נאציאנאלע שול-װעזנס. נאי די יידן זענען גע• בליבן הינטעי־שטעליק... סוף כל סיף האכן זיך די באװוסטזיניקע עלטערן געכאפט, אז זיי באגײען א נװאלדיקן פארביעכן לגבי זײערע קינדער. צזזישן די עלטערן, מיטגלידער פון ״םפיצי השכלה״ האט מען געהערט טענות צום קאמיטעש, פארװאס עפ:ט ער נישט קיין אייגענע מיטל־שול. פון דער ציויישער זייט, האט זיך די גוישװענדיקײט, צו עפענען א מיטל-שול ארויסנעװױן יצוליב דעם, װאס ס׳ה זבן זיך שזין אנגעהויבן די ארײסלאון . פון אונזערע, דאמאלסט י נאך 4 קלאםייקע און 6 קלאס־קע פיאלקששולן. צװישן דער יוגנט״יװאס האט געענדיקט אונזעיע שולן, זענען געװען א סך באנאכטיע, טאלענטפילע קינדער, פאר װעלכע די װײשערדיקע אוישכילדו.ג איז געױען דורכײם נויטיק. דע־ מא־.נל א־ן א פאלקסש־םלעכער אינטעליגענץ האט זיך נאך קײנמאל נישש געפילשי אװי ששארק װי דאן. ' י .• איצט האט זיך געששעלט די פיאנע. צי װאס פא־ א ט־פ זאל געהערן די נײע יידישע מיטל-שול, צ־ א ״קלאסיש-פילאלא- נישע׳ יהומאניםשישע שסעשעס, צי א נאשו־־װיםנשאפשלעךיםאי טעמאטישע. מען האט באדארפש ב־עכן ד־ ט־אדיציע פץ דער יידישער עלטערן־מאשע, װעיכצ האש תמיד אײננצזען די ״ביל־ דוננ״ פון קינד אין דעי סילשפראכיקייט. אין דע־ דאמאלםדיקער ױילנער צײטרנג ״די לעצשע נײס״ האש דעד רחב־ פרן'דידאויקע שי־ות פארעסנטלעכט א רײ אי־טיקלען איזטערן נאמען ״װעגן די יידישע םיטל־שילן אין די אויפנאבן םין דצ־ 'חברה ״מפיצי השכלה׳, וװ ער האש אננעװ־זן א־יף דעי־ נישש־ציגעפאששקײט, דער שעדלעכקײש פין א פיילשפראכיקער שיל, אין װעלכצ•־ ס׳וואלט אײסנעקימען צי שטידירן בײ 8-9 שפר%.כן: ײדיש, העכרעייש, דײטש, רוסיש, פראגצײז־ש, לאשײן, פ־יליש, ארע־ ליטװיש, אין אפשר אויך גריכיש די אלט קלאם־שע שפ־אכן' אין עננליש פין האנינ /?אנדאן. די ג״סטילןע װעלט אין ענגלאנד און דעו בווינעו טעואו (דננר אם'צר7נ?ננר באר-בם םון גננגלי״םן פען-צענםער אןן די רםםר10נג אןן ענג?אנד) פין די ״ליט. בלעטער״ פאר שטעלן די דאזיקע נאך-נישט פאר■ עפנטלצכע מאטעריאלן צי מײי דיספאזיציע. א־ן אנהײב פון באריבט רעדט זיך װעגן וי פארשיידענע ױערםיעס פיון קאנגרעם, װאס האבן איבצרגעגעבן די נעשעענישן ״נישט אינגאיצן ריכשיק״. די דאזיקע ״נישט ,ריכטיקײט׳, איז דער פארװורף קעגן דעם פרעזידענט װעלס און סצקרעטאר אולר צוליב דער קאמפרא- מיס־רעזאלוציע. עם אױ שײן איצט א באקאנטע זאך, אז צוליב אומרער־ קלערבארע סיבות זענען אננעגאנגצן ״פארהאנרלונגען׳ צװישן 21 דעלצגאטן און זײ זענען דאס די מחברים פון דער בלאםער, צעשװומענער, גארנישט-זאגנדיקער רעזאלוציע. אויך די אמערי־ קאנישע רעואלוציע, װאם איז איייגגעטראגן געװארן פון ד׳ר הענרי זיידל קענבי, איז געװען א פשרהדיק-פראזנהאפטע צו בא־ רויקן די צעהיצטע געמיטער. דער ערשטער, װעלכער האט אײפגעהױבן די פראגע םון חיהשן נאצי-טעראר, פון פארברענטע ביכעי און פון דעם גאנצן פינסטערן בארבאריזם אין דײטשלאנד - איז געװען הערםאן אולד. ער האט דער ערשטער געשטצלט די פײנלעכע םראגעם דער דײמשער דעלעגאציע. די דײטשע דעלענאטן האבן זיך געױערט מיט אלע כוחוח נישט צו דערלאזן צו קײן דיםקוםיע, - אבער ה. ג. װעלם האם װעגן דעם לעצטן פען-קאנגרעס אץ ױגאסלאװיע איז מצר געשריבן געװארן, װי װעגן אליע פייערדיקע קאנגרעסן. עס איז געװען דער ליידנשאפטלצכער קאנגרעם פץ די אלע פריערדיקע פען־קאנגרעסן. מײן ארטיקל אין״די ״ליט. בלעטער׳, אין װעלכן איך האב איבערגעגעבן װעגן מי־ן גצשפרעך מיטן גענעראל־סע• קרעטאר הערמאן אולד אין לאנדאן - אױ ציטירט געװארן פון יידישע, סוילישע און אנדערע צייטונגען. ספעציעל אײ מיין געשפרעך ציטירט געװארן אין פוילן גאכן קאנגרעס. עס װערט פארגעװארפן דעם פרעזידענט ה.ג. װעלס אין דעם גענ. סעקרעטאר ה. אולד - אז זיי האבן נישט געהאלטן די צוזאגן, װאס זײ האבן געגעבן און זענען אי־נגעגאנגען אויף א קאמפראמיס־רעזאלוציע. נאכן צורוקקומען םון הערמאן אולד קײן לאנ־אן, האב איך זיך מיט אים געטראפן, אין מיר האבן װידער אדורכגעש״סוצסט דצם גאנצן ענין, און ער האט מיר *גענײ איעערגעגעבן, װאס עס איז װירקלעך פארגעקומען אין דובראװניק. א דאנק ױין פרײנטלעכקײט האב א־ך געלײענט די אן א שיעיר צײטוננס-אויסשניטן װענן קאנגרעס, װאס זענען פארעיפנט־ לצכש געװארן אין פיל לענדער. הערמאן אולד האט מיר אויך צוגעשיקט די קארעקטורן פון באריכט, װעלכער װעט דערשיינען אין נאענטסשן נומער פון די ענגלישע ״פען-נײעס׳. איך דאנק דא ה'. אולדן אין נאמען