Literarishe bleter · 1933-07-14 · 28 (14.7.1933) · p. Seite 447

זײט 447 ליםערןןרישע גלעםער נום. 28 (ם47) ״נוםח-װילגונ״ אבער צוליב דער שרעקלעכער פינאנסיעלער נויט, םון װעלכער דער קאמיטעט קאט קיינסאל נישט געקאנט ארויסקריכן, סלעגט די םיאגע כסדר אפגעלײגט װערן, מען'מוז געדענקען, או אוי• סער דער גרויסער ביבליאטעק, װעלכע איז שפעסער אריבער בו דער קהילה, האט דער קאמיטעט באדארפט באזארגן 3 ײדישע סאלקסשולן, די מייזל-שול אויף באזיליאנער 4, (איצט, איז דאס די 8-קלאסיקע שול א. נ. ,ד. קופערשטײן׳, די קאעדוקאציע־שול אויף אנטאקאל אין די ײנגלישול אויף אסטראמבראם 26. אגב דארף מען צוגעבן, אז אזוי װי די יינגל־שויל אייז לויט איר פלאן געבויט געװארן לכתחילה װי אן 8־קלאסיקע, האט דער קאמימעט געהאםט, אז מיט דער צײט װעט זי קענען שיפילן די ראלע סון א מיטל-שול. די פראגע װעגן א גימנאזיע האט סען נעהאלטן םארלויפיק פאר נישט אקטועל. דעם ראדיקאל-ײדישים- טישן םליגל פון קאמיטעט .רפיצי השכלה׳ איז לחלוטין נישט אנגעגאנגען דער פאקט, װאס אין װילנע האט שוין דאן עקזיס־ זיםטירט די גימנאזיע עברית, װאס די גרופע ,חובבי שפת עבר׳ ותרבות איז נאך דאן נישט געביוירן נעװארן) מיטן סארשטאר■ בענעם ד׳ר יוסף עפשטײן בראש דאבן געגרינדעט רחוץ דיער חברה ״מפיצי השכלה׳, דער דאזיקער פאקט איו כאראקטערים־ טיש סארן נוכח־װילנע. זי ציוגיים װעלכע האבן געהאט א מער־ הײט אין קאמיטעט, האבן נישט געקאנט אויסנוצן אים אויף צו בײען העברעישע שולןי ס׳אױ בײ יאלעמען געװען פריש אין זכרון די רעזאלוציע פון מפיצי־השכלה־צוזאמענפאר פון 1913 יאר, אז די אונטערריכטס שפראך פון די ײדישע שולן מוז זײן ײדיש. דער אויפבוי פון די ײדישע שולן איז געגאנגען זײער שװער, װײל די ציוניסטן האבן געשטערט. אבער פון דעם האט מען נישט געמאכט דאן דעם אויספיר, אז מען מוז םון קאמיטעט אװעקגײן, אדער צװינגען די ציוניכטן זײ זאלן אװעקגײן. םאר שפאלטונגען האט מען טאקע מורא געהאט, 'און װי שװער ס׳אױ נישט געװען צו זיצן צוזאמען די יידישיסטן מיט די העברע• יסטן - האט מען זיך באמיט צו געפינען א ליניע, װעלנע האט צונויפגעבונדן די פארשידנארטיקע עלעמענטן. און עס איז א פאקט, אז אין קאמיטעט פון ,מפיצי השכלה׳, װאם האט געגרינ־ דעט די רעאל-גימנאזיע. זענען געזעסן די אנגעזעיעננטיע ציוניסטן פון שטאט, וױ דער םארשטארבענער ד״ר רעגנסבורג, ד׳ר וױר• שובסקי, ב. עפשטיין און אנד. אמת, די ציוגיסטן האבן זיך נישט באגנוגנד מיט דער ראלע םון פאסױוע צושויער, אוןי האבן גענו■ מען בויען א העברעישן שול־װעזן, אבער ײי האבן דאס געטון אויף זײער אײגענער אהריות. און א'כאראקטעריכטישעיר שטריך םאר דער שול-בויוננ םון די העברעיסטן, װעלכע האבן זײער שטיצ־ פונקט געפונען אין א טײל סון אונזער מיטלשמאנד: זײ האבן אנגעחױבן צו בויען םון א גימנאזיע און אין עטלעבע יאר ארום זענען זײ אריבער צו א םאלקסשול. מיר זענען געגאנגעןימיט אן אנדער װעג: קודם-כל די פאלקסשול, און װען זי װעט זיך אײנ־ פונדעװען, װעט מען בויען די מיטל־שול. די ױירקלעכקײט האט באשטעםיקט אונזער פלאן. צום יאר 1918 האט זיך די גרינדוינג סון א ײדישע מיטל־שול אדויסניעװיזן פאדי א נויטװענדיק״ט, װעלכע קען שוין בשום אוםן נישט אפנעלײגט װערן. דא האבן געװירקט צװײ סבוח. ערשטנם האט זיך דאן ארויםגעויױזןי די גאנצע צעפוילטקײט און דער גאנצער עקל פון די ■ריװאטע גיםנאזיעס, די אקופאציע-שול־קרעמלעך, װעלכע האבן םארמעל, פאר דער דײטשער מאכט אנגעגעבן פאר זײער אונטערריכטס-שפראך ײדיש, םאקטיש אבער האט מען געלערנט אויף רוסיש און לויט דעם קאזיאנעס י שניט מיטן .יאט׳ און מיםן גאנצן קלאפערגעצײג םון די אלטע גוטע רוםישע צײטן, קײן שום דיםציפלין איז אין דידאזיקע אך און וױי־שולן נישם געװען, צוליב קאנקורענץ האט מען געחלשט נאך א גרעסערער צאל קינדער פלעגט מען די תלמידים אין אלץ נאכגעבן, קײן שום אכטונג צו דער שול, צום לערער, איז נישט געװען, ס׳האט געהערשט א מוראדיקע דעמאראליזאציע ביי דער יידישער יוגניט. דער קאמיטעט סון ,מסיצי יהשכלה׳ װי אויך דער ײדישער לע• ברשון 5??דעדסז}עעד / 77י?נע דעד ניצחון פי( ו די װילנער ײדישע רעאל־גימנאזיע באהומען מלוכה־רעכט. ענדלעך, האט זיך די װילנער ײדישע רעאל-גימנאזיע דערשלאגן צו איר גלייכבארעכטיקװנ! 15 יאר עקזיסטירט און אנטװיקלט זיך אונזער מיטל-שול, און ערשט איצט איז זי זוכה געװען צו באקומען םון דער מלוכה די אנערקענונג פון אירע עלעסענטארע רעכט, װעלכע זענען איר שוין לאנג געקומען, לויט אירע פעולות און לויט אירע פאר• דינסטן. דאם באדײט נאך נישט, אז די ועאל גימנאזיע אױ גע־ װארן א מלוכה-שול, װיילסעל, די ײדישע גימנאזיע אין ריגע, װעלכע װערט אויסגעהאלטן פון מלוכה און שמאט-פארװאלטונג. יורידיש בלײבט די גימנאזיע א פריװאט־געזעלישאפטלעכע, זי באקומט אבער רעכט ארויסצוגעבן רײםקײט-צײגנזשן-מאטורעס. די עקזאמענס קומען פאר אין דער ײדישער שפראך, אויסער, סארשטענדלעך, פאליניםטישע לימודים. עקזאמענירן װעלן די• זעלביקע לערער 'און דערציער, װעלכע קענען זײער גוט די קינדער; די רעגירונג שיקט אין דער עקזאמעניר-קאמיסיע בלויז דעם סארזיצער. מיט די ײדישע אטעכטאטן באקומען די אבי־ טוריענטן א צוטריט צו די הויכשולן אין פוילן. מען וזעט שוין איצט נישט דארםן ײנגערהײט װערן נע-ונד און קלערן װעגן פארן שטודירן קיין אויסלאנד, װאם איז אין די פריערדיקע, בע• סערע יארן אויך געװען צוטריטלעך בלויז פאר יחידים; מען װעם שוין איצט פטור װערן פון אן ערנערן גלות - ארײנצו־ טרעטן אין א וואסערן ח/ץ-טן קלאס פון א מאטורע־קרעמל און מאטערן זיך דארטן איבעריקע 2 יאר, נאכדעם װי מען םלעגט גוט ענדיקן דיייידישע גימנאזיע. די ראגאטקעס, װעלכע פלעגן פארצוימען דעם װעג צו דער הויך-שוליזענען באזײטיקט געװארן; דערמיט זענען םארבונדן נאך אײניקע הנחות פאר די שילער נישט נאר וואס ענדיקן די גימנאזיע, נאר װאס לערנען זיך אין די יינגערע קלאסן, װי, למשל, באן-הנחות יװאם זענען װיכטיק פאר די פראװינצער א. אנד. על כיל פנים דארף דער דערםרײענדיקער םאקט פון דער גלייכבארעכטיקונג סון אונזער גימנאזיע פארצײכנט װערן אלס אײנע םון די װיכטיקםטע דערגרײכונגען אין דעם היםטארישן קאמף פאר דער אנערקענוננ פון דער ײדישער שפראך און קול־ טור און װעט בלי םםק האבן א באדײטונג םאר דעם װייטערדיקן גורל םון ײדישן שול־ אוןי קולטור-װעזן אין דער פוילישער רע־ פובליק. איצט מװ ראדיקאל זיך ענדערן די ביזאיצטיקע שטים־ מוטערישע באציונג צו אונזערע פאלקס־שולן, װעלכע מוזן אויס• געהאלטן װערן אויפן חשבדן פון דער מלוכה, סען מוז זיך דער• שלאגן סובסידיעם פאר דער גימנאזיע. ס׳װאלט געװען בכלל נויםיק אנצוםערקן תיכף די נאענטסטע אויפגאבן םון אונזער שול-באוועגונג אין צוזאמענהאנג *םיט דער מלוכהשער אנערקענונג פון אונזער מיטל־שול, מען מוז זיך אבער קודם־בל אפגעבן א קלארן דין וחשבון װעגן דעם שװערן ױעג, וועלכע די גימנאזיע האם דורכגעמאכט אין משך סון די סארלאפענע 15 יאר אין װעלכער האט זי דערבראכם צום איצטיקן ניצחון. 11 צו דער געשיכטע פון וױלנער רעאל־גימסןזיע. די ײדישע רעאל-גימנאזיע איז אנטשטאנען אין װילנע אין 1918-טן יאר, בײם סוף סון דער דײטשער אקופאציע, איר גרינ• דער איז געװען דער װילנער קאמיטעט םון ״דער .חברה מםיצי השכלה׳, װעלכער האט אין די יצײםן סון דער װעלט-מלחמה און אקופאציע געשפילט די אנםירנדיקע ראלע אין קולטורעלן לעבן פון אונזער שטאט. ױנם ידער קאמיטעט איז אין יאר 1915 צוגע• טראםן צו א איינטעגסיװער שול־בויונג, האט אים *אויף קײן מא• םענם נישט םארלאזן דער געדאנק װעגן א ײדישער מיטל-שול,