Literarishe bleter · 1933-07-14 · 28 (14.7.1933) · p. Seite 446

ליםערארישע בלעמער נום. 28 י479> זײט 446 א לאיער. בײ טאטע־מאםע האש מען אויםנעבאפש די גריננשע• צונג און אפט אפילו פאראכטונג םאר ארבענז. איז א ױונדער, אן װאס מער מיר דערװײשערן זיך פון דעם עמיגראנטן־דור, אלץ װײניקער םאליד־פ־אדיקטױוצ פרנפות קען מען טרעפן בײ ײדן. צו׳יב דעם עקאנאמישן אנםיםעמיטױם און אויך ציליב דעם פין צײט צו צײפ אויפנליענדיקן געועלשאפטיעכן אנטאגא־ ניזם - םילד אניױפבדיק דעם םענטיםענם - האבן ײרן זיך גע־ שטופט אין די יעניקע אינטעליגענטע פראםעסיעם, װאם זענען אומאפהענגיק פין דעם עלעמענט־לײן, ארבעטס־לוין. און בכלל האבן מיר נישט ליב געקריגן דאפ װארט ארבעט. בײ א כך ײ־ישע טאטע־מאמע, אלײן א שנײדער 'בן שנײרער, גײט נישם די טאכטער די סטעיאגראפיסטין, די בוכתאלטעײן, די לערערין צו דער א־בעט. זאל גאט אפתיטן! םען גייט צו ביזנעס, אין אפיס. דער פועל־ױיצא פון דעם איז, אז מיר זענען דיספראפארצי־ א:על פארטראטן אין די אינםעליגענטע פראפעפיעס. די'ערשטע פירל שפילט װארשײנלעך די ױריםפרודענץ,'די צװײטע מעדיצ־ן, דאן קומט לערערײ, נאכהער אינושיניער, כעמיע, און אנריקול־ טו־ קומט בײם םוף. דע־ סדר, װי א־ך האב אים דא אנגעװארםן, איז אפשר נישט אינגאנצן פינקטלעך, אבער, צים'באדויערן, האבן מיר דע־וױיל ניטט קיין גענויע סטאטיסטישע מאטעריאדן, װאס זאלן געבן א קלאר בילד פון דעם יידישן עקאנאםישן לעבן. איך בין אבע־ משער, או איך בין נישט װײט םון אמת. איך בין נישט בלינד צו דעם אלגעמ־ינעם קריזיס, װאס בושעװעט אין אונוער אמעײקע, און װײם גאנץ ניט, אז די בוי־ אינדוסטריע איז ט־יס, אז פאבײקן זענען געשלאסן, שפעסער — פארמאכט, און אין מיליאנען בלאנקען זיך ארום רי ארבעטםלאזע, װארטנדיק אויף נוטע בשורות פון װאשינגטאן. אבער די גרויסע ײרישע סאסן האבן דעם קאנטאקט פארלוירןי אדיער אים אפילו קיינמאל נישט געהאט מיט אט די גרונט־אינדוסטריען. א גרויםע צאל ײדן, קרבנות פץ קריזיס, האבן אפילו נישט דעם אדרעם צו אזעלכע ארבעטן, און אויב ערגעץ באװייוט ויך ארבעט, זע־ נען פאראן יחסנים פרעטענדענטן, און מיר בלײבן מיט דעם מנחם מענדלישן שטעקעלע אין האנט. דער דעגראדירונגס־פראצעס, װאס איז אנגענאנגען אין אמעריקאנער ײדישן לעבן פאיר די לעציטע 20 יאר (זינט דער װעלט־מלתמה׳, האלט איצט אין קלעם די צװײ דיורות פון דעם רוב מנין און רוב בנין םון יידישן ישוב אין אםעריקע: דעם עמיגראנטישן, װאם האט אין אמעריקע איבערגעםלאנצט אין גאר א גרויסער מאס דעם מנחם מענדלױם פון דער אלטער הײים, און דעם אםעריקאניזירטן, שוין הי־געבוירענעם, װאס האט נישם װאם צו ירשנען. אזוי אן ערך זעט אוים אונזער לעבן. דאס זענען די קאנ־ טורן פון אונזער װירטשאפטלעכער לאנדשאםט. אפשר געשטעילט א ביםל צו־געדיכט די פארבן, אפשר דא אין דארט צי־טיף לןןנ־ סױט די װונד, אבער בדרך בלל, זיכער מיט בלויזן, דעם דיאג־ נאז געשטעלט און דעם דופק דערטאפט. אוז אויף אזא סארט פארװארלאזטן פארנאכלעםיקטן, אן סיסטעם באארבעטן װיריטשאפטס־באדן םוזן געדייען א סך װילדע קרײטעכצער, און די געזונטע קערנער אין אונזער קולטור־גארםן, װאס האבן אין משך פון א פאר טויזנט יאר נעשפראצט, אוייםגע־ גאנגען,' געװאקסן, פרוכט געגעבן און גענערט אונז״ער קױם, - אט די קערנער װערן פא־שאטנט, בארויבם פון נארשטאפן; קוים, װאס זיי זעען זיך ארויס, י פארקאליקטע, קרומע, ליאמע, מיט פי״רות נישט פון עכטן סארט. איז דען א װונדער, װא״ס יעםװי־ דער קולטור־אקציע שטוי״סט זיך אן אויף אזעלכע שו״ועריקייםןז איז דען א װונדער, װאס אונזער "קולטור־פלאנץ אין אמעריקע - אין א גרעםערן מאסשטאב - און אפילו אין דער אלטער היים - אין א קרעגערן מאסשטאב - איז נישט קײן גלײכע, נישט קײן שלאנקע, א קרענקלעכע און דעײבער א קאפריזנע אין געבן פרוכט? בליט זי, דאכט זיך, א מאל גאנץ פײן, װײזט סיםנים פון אויפשװונג, הויבט אויף די קראנע איבער די װילדע גראזן, און מיטאמאל, אהא! עם פאנגט אן צו װעלקן, דארן ״און קװארן. װאל״ט א געזונט פאלק געזוכט דעם חםרון נישט אין דעם אויבן פון״בײם, נאר אין״די װארצלעןי, זענען מיר אבער װײם י פון דער ערד, דער באדן איז נישט פון אונז געאקערם. איז װו האלטן מיר, און װוהין גײען מיר? (םוף קוםטו אגענםור, אינװעסטאר, םטאק, באנד, םנקלער, סתם שטעקל-דרײ• ער און װאס נישט? אין אז דער וױנט פון דידאזיקע אײפנע• בלאזענע פרנסות איז ארײס און מען האט פרוביר״ט זיך נצמען צוריק צים הובל, האמער, זעג, דרעל-מ״אשין א. א. װ״ האט מען אייסגעפונען, אז עס איז בכלל שװער צו געפינען ארבעט, אץ דאס ביםל, װאס איז פא־אן, איז פארנימען פון די יעניקע מײס־ טנס נישט־ײד״ן - װאס האבן אין די ,ניטע׳ צײטן קײן שכל נישט געהאט, און האבן נישט געכאפט דעם שניט פון מאכן דעם דאלאר. װאם פאר אן איראניע תון שיקזאל! מיר, די חכמים ונבינים, ״זענען געבליבן די װיםטע נאראנים, די אויםנעשפיגענע, די פארװארלאזטע. אין דעם פעריאד פון דער סעטאםארפאזע האבן מיר פאר־ לוירן אפילו דעם חיש פאר א־בעט, יענעם יסאיט ״ארבעט, װאס טראגט אין זיך דעם עלעמענט פץ שאפן, אדער, װי מען רופט עס,* פראדוקטױוע ארבעט. עס איז דאך געװ״ען א צײש, װען איי־ נער, װאם האט נישט זיכה געװען ז״יך א־ײנקײטלען א־ן דע־ דערמאנטער קײט, איז באט־אכט געװא־ן אלם טויגעגיבשס, שלי■ מזלניק, א פלעק אין א סשפחה. און װי אין דער בוי־אינדוטטריע, אזוי אין א:־ערע גע־ ביטן, זענען מיר ראך געױען אייננעפעסטיקט אין דע־ נאדל- אינדוסטריע. מיר האבן זי דאך אין אמע-יקע באשאפן. איז װאס איז פון דעם געװאר״ן? פונקטי דא;, װען דע־ בנין איז געשטאנ״ען פעסט, איז אװעק *א װאקכאנאליע פ!ן אנטלויפן פץ שניירערײ. דער פאבריקאנט, דער אמאליקער שנײדער, האט נא־ געחלימט, וױ אזוי אפצושניידן מיט דער פא־גא:גענהײט. דער געשפענסט פון שגײדער־ױנג אױ אים נאכגעגאנגען װי א ביױער שאשן. איו װאס זשע, האלטן זיך מיט דער געלער לאטע? אט קלאפן דאך אין טיר לײכטע גרויםע געװינסן, בכבודיקע פ־נסות: באנק-די- רעקטארן, מארטגעדזש־קאמפאניע, לענדלארײ, װאל־םטרימ םפע־ קולאציע. און דער שניידער ארבעטער? ער האט דאך זיכער געמעגט זיך ראטעהען פון שאפ, אייב נישט צוליב זיך, איז צו־ ליב די קינדער, װעמען פען דארף מאכן פאר מענטשן. און מען איז געלאפן פון שאפ ױי פון א פעסט. ליבערשט זיך אייגגעשפארט עיגעץ אין א קרעמל, און דעם ארבעטס־פלאץ בײ דער נײ-מאשין, בײם פרעס-אײזן איבערגעלאזט פארן איטאליענער, פאליאק א. אנר. אייף דער גאנצער ליניע פון ײדישן פרנסה-פראנט האט מען פאזיציע נאך פאזיציע אויפגעגעבן. דער פועל-ױצא איז, אז מען האט אפילו קיין ירושה נישט איבערצילאזן. די קינדער האט מען אין די קאלעדזשעס געשיקט מיט דעם אויםבליק זײ ראטע־ װען פון די פרנסות, אין װעלכע מען איז אלײן געװען אײנגע-. װארצלט, אבער פון װעלכע מען האט געזוכט מיט אלע מיטלען זיך אױסצעױארצלען. זאל מען מיר דא נישט שלענט אויסטײטשן. איך האב נישט, חלילה, צו ײדישע טאטע־מאמע, װאס האבן א תכלית גע־ זוכט פארן זון, פאר דער מאכטער, און זײ אפגעהיט פון שאפ, פין נישט־פאםיקע מלאכות. נאך װייניקער קען מען װאס אויסזעצן קעגן דעם, װאס עלטערן האבן געשטרעבט געבן זײערע קינדער בילדונג, דאס״ װאס זײ אלי״ין האבן נישש זוכה געװען אין דער אלטער הײם. עס איז אבער דער אבנא־מאלער געיעג צו ביל- דונג, כדי צו אנטלויפןיפץ זיך: קעגן דעש װילט זיך אייסזעצן, אויך קעגן דעם, װאס אין דעם געיעג נאך װעלטלעכער בילדונג האט מען אויף א קרימינאלן אייפן פא־נאכלעסיקט דעם נאציאנאלן מאמענט. אלע אונזערע קולטורעלע רי־כטימער, אלע אינזערע אוצרות, אונזער גאנצן קיום האט מען אויםגעביטן אײף א בלאסן, אנעמישן ריטואל אונטער דער השגחה פון רעװרענדן, פנימלאזע, פארביזנעװעטע כלי־קודש. אפילו די אמתע. אײפריכטיקע ארטא־ דאקסיע האט איר חן פארלוירן, און אין דעם גאלדענעם רעגן האט זי זיך אויסגעלעזט אין טעמפלען, סענטערס, א. אז. װ. אבער די קולטורלאזיקייט פון דעש נייעפ דור, זײן פרעמד־ קײט ציו אונזער געשיכםע, אינזער שפראך אץ ליטעראטור האט אן אפגרונט געשאפן צוײשן אים און דעם אלטן דור. דער אפ־ גרונט איז נאך טיפער געװארן צוליב דעם, װאס די עקאנאמישע ג־ונדלאגן פין די צװײ דורות האבן זיך נישט געקײטלט דער טאטע - א פאבריקאנט, א ריעל־עסטייטניק, א קרעמער, א בצ׳• מלאכה. און דער זין א דאקטאר, א לאיער, די טאכטער א קא־ לעדזש־גראדואירטע מיט א גרויםן נדן אײנציקויםן א דאקטאר,