Literarishe bleter · 1933-07-14 · 28 (14.7.1933) · p. [Seite]

28 צענטער יזןרנאנג פרײז 50 גרי 14 יילי 1933 8סק1( 14 דםעהאר״סד אי־־סכלדירטני װאעשריפמ פאד?ישנגדאמוד 1■ טיזאטעדאוןקונסמ ידריריד פאריקאג 3.קקעצרןין,װארשי< פראפ. 'פקב ־ש. דפה! די? דז־עןיד/י אגר' קזלטזריק^לפדזש פ$ר. שס$םן ײד♦ קולטוד־עקאנאמישע פדאבלעמען אץ אמעדיקע װעלט און יענער װעלט, פארן מאן, פארן װײב און קינדער, און אלץ װערט איצט פארזעצט, און פון אלץ װערט א וזל. מען האט זיך ארומגעזען, אז די ײדישע פרנסחת זענען אין א גרײסער מאס נישט םון די זיכערע, אז זײ האבן אין זיך א נישקשהדיקע יפארציע לופט און זענען נישט םטאביל, בײ יעט־ װידער דערשיטערונג םאלן זײ די ערשטע קרבגות. מען האט זיך דערטראכט, אז אויך דא אין אמעריקע איז נויטיק אן איבער־ שאצוננ פון יידישע װירטשאפטס־וזערטן, זען, װו עס ליגט די צרה, און זוי אזוי מען קען, אויב מעגלעך, פארבעסערן די לאגע. אין גרונט גענומען שטאמט אונזער סארש>רפטע - אין פארגלייך מיט דער נישט יידישער - לאגע פון דער אבנארמא־ לער, עקסטערימאריאלער פאזיציע פון ײדישן םאלק. דאס איז דאך די נאציאנאלע טראגעדיע פון ײדישן פאלק,' און דאס איז דאך דער װארצל סון אלע אונזערע צרות איבזור גאר דעריװעלט. פוין דעם שטיאמט דאך די קללה פון אײביקער װאנדערונג, זארג .פארן קיום, אנגסטןיאיבער אונזער קולטור־מצב א.א.װ. א.א'װ. דאס אױ אויך דער מקור פון די תרי״ג פארטייען ביי ײדן. דער דאזיקער טעזיס איז אן אלטער, אבער מיט אים איז פארבונדן נאך א מאמענט אין אונזער געשיכטע. דער עקסטעריטאריאלױם היאט איןידעם לויף פין אונזער גלות־געשיכטע אײננעשרומפט אוינזערע װירטשאפטס-צוױיגן, אונז בארויבט פון א םך עקאנאמי־ שע געביטן. זינט דער פראנצוױישער רעװאלוציע האבן מיר ביסלעכװײז עיאבערט א סך םון די פארלוירענע עקאנאמישע פאזיציעס, אבער אויף איין געביט, דעם װיכטיקסטן, דעם לאנר- װירםשאפטליעכן, זענען מיר געבליבן הינטערשטעליק. מיר דוכט, אז אונזערע אסימיליאנטן האבן אין זײער זעלבסטמארד-פרװון פארזען אט דעם געביט. דאירט װאלט, דוכט מיר, לײיכטער גע• װען זיך צונויפצושמעלצן, װײל א-ן לאנדװירטשאפטלעכע בא• שעפטיקונגען פעלט דער עלעמענט םון שארפער עקאנאמישער קאנקורענץ. צװיי פארמער-שכנים װעלן שנעלער לעבן בשילום װי צווײ קרעמער־שכנים. פארקערט, זיי העלסן זיך ארויס אײנער דעם צוױיטן. אבער לאסיר נישט אפװײכן פון דער טעמע, לאמיר פרו־ בירן איביסל דיעטאליזירן דיורך אן עראפלאן-םאטאגראפיע אונזער צושטאנד אין אמעריקע. ערשט נעכטן האט זיך אונז געדוכט, אז מיר זענען אײנ־ געװארצלט אין דער ביוי-אינדוםטריע. לאזט זיך אויס, אז מיר האבן י דורכגעמאכט אן אײגנארטיקע מעטאמארפאזע: פון בוי־ אינדוסטריע, סון בוי-ארבעט איז געװארן ריעל־עםטײט. איז ער• געץ געװען א ײדישער סטאליאר, א שימיד, א מעכאניקער, א מא- שיניסט, איז ער םארװאנדלט געװארן אין א רינג פון א קײם, װאס איז באקאנט אונטער די נעמען מאכטגעדזש, באנוס, רענט• סיט טשערעפאכע-טריט גײט דער דערהוילוננם-פראצעס פון דעם צעטרײםלטן עקאנאמישן /עכן אין אמעריקע. פוןידעם נאנצן טאיאראס אין װאשיניגטאן, װאס די נײע אדמיניםטראציע האט מיט אזא אימפעט און סצענארישע עפעקטן אויםגעפויקט, זענען דערװײל קײן גרויסע ישועות נישט געקומען. דער קראנקער פיבערט נאך אלץ, און די דאקטוירים און פראפעסארן, װאס האלטן אין אײן סאפן דעם דופק, זענען נישט אײניק יאין דעם פראגנאז - אגב, איז דער דיאגנאז נישט געמאכט געװארן - און די פארשידענע רפואות װעלן אפשר יא עפעס העלפן יאון אפשר נישם. דערוױיל שעפן זיך אױם די כוחיות, די אפגעשפארטע און אנגעזאמלטע ענערגיע־פאטענציאלן פאלן, דער יאוש פארשפרײט זייך און דרינגט ארײן אין אלע גלידער פון םאלקס-קערפער, נײע עלעמענטן קומען צו אין די רייען פון די אנגעגריפענע, נײע שיכטן פון דעם סאציאל־עקאנאמישן געבוי אין אמעריקע װערן סארכאפט פון דערי דעפרעסייע-מגםה און פארשלעפט אין די תהומען פון קריזיס. און װי שפיגלט זיך אפ די אלגעמײנע לאגע אויף דער ײדישער גאסי וױ פאסט זיךי ארײן דאס פון אײביק פארהויקער• טע ײדישע לעבן אין דער אלגעמײנעיר קראנקער םביבה? װאס זענען די רעםלעקםן םון דעם יידישן קערפער-נעװעב אין דער װירקונגס-אומנעבונג פון די אויפטײיםלונגען אין דער אמעריקא• נישער לאנד-עקאנאמיקן עם איז גאר נישט נויטיק װייט צו גײן צו דערטאפן דעם דעגראדירונגם-פראצעס פון דער יידישער עקאנאמיק אין לאנד. אומברחמנותדיק זיענען צערינן געװארן אין דיימיל-שטײנער פון קריזיס די בלומרשט-גיבראלטאר-פעסטע פאזיציעס פון די ײדן אין לאנד. מען האט זיך מיטאמאל ארומגעזעין, אז די קװאלן סון ײדישע פרנסות םריקענען איויס, און װו מען קערם זיך און װו מען װענדט זיך, אומעטום די זעלבע פראגעס: װאס טוט מען, צו װאס נעמט מען זיךן 'די נעכטיקע גבירים זענען הײנט יורדיס, און מארגן װעלן זײ זײן ארעמעלײט. פארשװונדן זענען שפורלאז דיי עשירות, די הײזער, די ברײזער. אין די צענטליקער טוייזנטער װערן די ײדישע קרעמער און םוחרים ארױסגעשטויסן דורך די װאקסנדע קאמבינאטן און קײטן־געשעפטן. נאך ערגער איז די לאגע פון די ײדישע בעלי־מלאכות, און ארבעטער, װעמענס אפשפארונגען זענען שנעלער אויסגענאננען. מיר האבן זיך ארומגערינגלט, אדער בעכער נעזאנט, מען האט אונז ארומגערינגלט מיט פארשידענע סעםטונגען: מיט אײ־ נענע דירות, און װער אין שכינות, מיט בעםערע און באקװעמע־ רע דירות, מיט נארניטורן-מעבל און אלערלײ מאדערנע אײנריכ־ טונגען, מיט פארזיכערונגס-פאליסן און הילסם־אדידנם סאר דער