Literarishe bleter · 1933-07-07 · 27 (7.7.1933) · p. Seite 430

ליסערארישע בלעטער נומ. 27 (1478 זײס סג4 פאר דעם יידישן בוך און אן קײן אחרױת םאר דער ײדישער ליסעראטור. מיר הערן פון פארשײדענע זײטן, אז פיי די לײענער אין די ײדישע ביבליאטעקן קומט פאר א שטארקער קער פון יידיש צו פויליש, און בעיקר האט מען דאס צו פארדאנקען, װאס אין פוילישן באקומס מען די אלע נײםטע װערק פון דער װעלט. ליטעראסור, און אין יידישן נישט. — יידישע ביכער װערן אװי׳ארום אין די גרעסטצ און בעסטע ײדישע פיבליאסעקן ביסלעכװײז אפגערוקט אן א זייט, זיי בלײבן .טויטע נםשות׳• אין דער לעבעדיקער אםםאםפער פון די פוילישע ביכער. — מיר שטייען פאר א גרויםער געפאר אנצוװערן אונזערע יידיש לײענער, װעלכע מיר האבן דערװארבן. די געפאר איז אן ערנסטע, דראענדיקעי. װאם קאן מען דא טוןז אדרבא, מיר װילן הערן, װאם װעלן זאגן דערויף די ביבליאטעק־טוער, װעלכע האבן דירעקםע באציוננען מיס ךי ײרישצ לײענער. מיר װילן הערן, װאס זאגן דערויף די שרײ׳ בער, די פארלעגער, די בוכהענדלער. - די געפאר אױ גרוים, װאס דארף םען טוןז קולטור ־ לעפן אין פוילן (פ? / ״6 ש ס? פ ס) אז צװאנציק גיאנן איז גאנץ אפט א חלום בײ א בחור אדער א מײדל אין א יקלײן שטעטל, איך װאלט אײך עס איױסטרירט מיט אזא פאקט. איך קום אין א שטעטל האלטן א פארלעזונג, איך קום צו צום זאל, עס ־סטײען אין דרויסן א סופציקייוגנטלעכע. מײן איך, דער זאל אױ נעפאקט, איך קום ארײן אינעװייניק, ם׳איז שיטער־ לעך... נישט פופציק, נאר נאך הונדערט װאלטן געקאנט ארײן, פרצג איך, פארװאם לאוט מען נישט ארײן? 'ענטפערמ מען םיר, אז יענע האבן ניישט די פאר גראשן, די פארװאלטונג האט זײ שוין געװאלט ארײנלאזן צו... צעןגר., אבער אויך צו צען גראשן האבן זיי *נישט צו באצאלן. האב איך *זיך דערמאנט, אז אין אמעריקע, װען מען צאליט אפיילו צו, איז שװער צו קריגן אן עולם פאר א פארלעזוננ, בפרט נאך יוגנטלעכע. האב איך געבעםן זיי אריינצולאזן בחינם. פונדעסטװעגן לײענט מען. אדרבה, די ביבליאטעקן בא־ קלאגן זיך, אז ס׳איז נישטא װאס צו לײענען. אױ דערשינען א ניי בוך, האט מען עס אויסגעשריבן, צי מען האט עס געקריגן א פרעמיע, צי מען האט סתם נישט באצאלט דעם בוכהעגדלער. דאס איז נישט װיכטיק... נאר געלײענט האט מען עס. איצט, אז קי״ין םך באדײטנדיקע ביכער דערשײנען י נישט, איז טאקע א גרויםע סכנה, אז די ביבליאטעקן, װאס פלענן קויפן יעדעם נײ ײדישע בוך, װעלן אנהויבןיקויפן פויילישע ביכער. דאם אויםהערן ארויםצוגעבן ײדישעי ביכער, הײםט אפשטופן דעם ײדישן לעזער פון ײדיש. - און וײ איז מיטן ייגגן דור. װאס װאקםט אוים אין די יידישע שולןי - איך האב אין דער פראװינץ געזען בילדער, װאס װעלן נישט אפגעמעקט װערן פון זכרון. מיינע אפטע באזוכן אין די שולן ם״ון דער יש״א, דאם באגעגעגען זיך 'מיט די קינדער, די באגלײטנדיקע נויטי איןי זײערע הײמען. איך קען דאס ײדישע שול־קינד אין אמעריקע. דארט ברענגט דאם קינד א קרבן, װען עם רעדט ײדיש, און באפריײט זיך עס פוןי דער שול, לעבט עס אויף ענגליש. דאס זעלבע איז אין מערב־אייראפע. איך האב אין משך פון די צװע,ף יאר, װאס כ׳בין נישט געװען אין פוילן ױך מערב-פראנט נישטא קײן נײעס״ אין ײדיש האט דערגרײכט א רעקארד-טיראזש פון איבער ס1 טויזנט עקז. א. אז. װ. דער יידישער לייענער איז שוין געװען צוגעװײנט צו האבן דאס נײסטע בוך פון דער װעלט-ליםעראטור אין ײדיש. עס האט זיך געשאפן א נאטירלעכע, נארמאלע פארבינדונג צװישן דעס לייענעי• מיט דער מאדערנער אונױוערםאלער ליטעראטור דורך דער •־דישער שפראך. די גרויםע אײראפעישע פארלאגן האבן גענומען פארלעגן די ײדישע פארלאגן איבערצװעצן װערק פון בארימטע שרײבער גלייך פון םאנוםקריפט, און אין ייריש איז דאס בוך דערשינען גלייכצײטיק מיסן אריגינאל (פאל - רעמארקס בוך ,דער װעג אויף צוריק״ א. א.). אבער די לעצשע צװיי-דרײ יאר האט זיך דאם אלץ גע• ענדערט. דאס ײדישע פארלאגס-װעזן איז רוינ־רט געװארן. דער יידישער פריװאט-קויפער איז אין זיין גרעסשן טײל פארשװונדן, אין די ײדישע ביבל־אטעקן זענען װי צערינען גע־וארן. געװען — און נישטא! פון די הונדערטער סעט־קע ביבליאטעקן, זענען פארבליבן לעבעדיקע, אקטױוע בלויז צענטליקער, װאס ק־יפן דאס, װ,:ס דערשײנט אין ײדיש, און די איבעריקע האבן זיך געלאזט אין דער זײט סון קלענססן װידערששאנד, אן קיין שום זארג מנשה אונגפר ל׳ מלאך װעגן ײדישן ל. מלאך וױילט אין פוילן א דרײ חדשים, ער האט באװיזן פאר ךער קורצער צײט אדורכצושפאנעןפײלן אין דער לענג און אין דער ברײט, און אגגעשלאגן אין די פארװארפנםטע יידישע שםי״־ט און ששעטלעך. ער האט 'קיינםאל קיין צײט ניעט געהאט, תםיד שטײט ער געפאקט מיט זײן גראבער אמעריקאנער אנגעפולטער טעקע אין דער האנם גרײט וױדער צו פארשװינדן. ל. מלאך זאגט צו מיר: - איך האב אייגנטלעך פאר די עטלעכע חדשים, װאס איך בין אין פוילן, אנגעשריבן היפשע קאפיטלען אין מיין נייעם בו־: ,בלעטער ״פון װעג״, װעלכע איך דרוק אין פארשידענע צײטונגען. דער דאזיקער איפן פון שרייבן איז צוגעפאסש צום היינטיקן אימפעט און צום געםיט פון שרײבער. מען קאן אין דער דאזיקער פארם אריינטראגן דעם יום-טוב אין דער װאכן, מען קאן רעדן װעגן רײן עקא״נאמישע, פאליטישע און געזעלשאפטלעכע פראגן אין נישט זײן טרוקן און... ••עפארטעריס. - כ׳װעל נישט זיין אריגינעל און װעל מוזן זאנן דאס, װאס איז שוין געזאגט געװארן," ס׳איז חירבי. דער חורבן איז אמ■ שטארקסטן בולט אין דעי־ פראװינץ, מען אױ שוין אפילו גלייכ־ גילטיק, די אפאטיע האט פאריצויגן דיקן שפינװעבס. מען האפט שוין אויף בעסערם נישט. די יינגערע שפילן זיך נאך אין ,הא־ פענונג׳. - וױ איז די באציינג פין די ײדן אין פוילן צום ײדישן בוך? - פון װארשע איז עם מיר נישט באקאנט. איך בין אין זוארשע געװען װייניק צייט. די פראװינץ אױ תמיד, אויף װיפל איך געדענק, געװען א באראמעטער, צו מעסטן דעם אינטערעם צום געדרוקטן װארט. מען 'לײענט איצט אויך און גאר שטארק,; ער עיקר די ארבעטער׳יוגנט, אויסער די, װאס זענען פארנומען ס־ט... םפארט און ,מונדירלעך״• דער ״מעטש״ שטויסט ארויס דאם ביך, דע־י״פינג-פאנג״־שפילער קוקט אויף דעם לײענער װי אויף א בטלן. אן אויםנאם זענען די ארבעטער־ספארםלער, װעלכע האבן א פאזיטױוע באצױננ צו ליטעראטור. מען לייענט צײטונגען און □ען'לײענט אויך ביכער, נאר קויפן קויפט מען נישם. םיבה: