Literarishe bleter · 1933-06-30 · 26 (30.6.1933) · p. Seite 420

ליטערארישע בלעםער ניפ. 26 (477) זײט 420 ןזבער װער הןט זיך גע־עננט סיט דער מאטעריעלער זײטז די פ־ײר און דער נעחון איז נעװען םארפול: די ײדישע כרעםטאמאטיע און די .מוטער-שפראך׳ און אייך זלמן רײזענם גראמאטיק האבן אויטגעהןןלטן םילע אויםלאגעט. װיבאלד אװי״ האבן זיך שוין נעפונען בעלנים אײף ארוים• בוגעבן כרעסטאמאטיעס און לײענביכלעך אין יידיש. קײן שולען זענען נאך נישט נעײיגן, אבער כרעסטאמאטיעם האבן זיך שוין נעסערם םון אלערלײ גיזאטע־שטעלער ' און אין אלערלײ פארלאנן... אין אסעריקע האבן זיך שיין אין 1912 אײך שילן גע• עפיט, אנםאננס - א דאנק דער טעטיקײט םונם בא װסטן פובלי־ ציםם און קריטיקער ײאל ענטין, אץ א־ן פײלן, - אין דעם יאר 1915, - האבן זיך די ,ק־נדער־הײסען/ װא: פרץ אין דינעזאן האבן נעגרידעט אין װארשנ םאר די ״קינדער פון די הײסלאזע אין די שרעקלעכע מלחס־-יא־ן, פארװאנדלט אין ײדיש־װעלט־ לעכע שולן׳ װעלכע .־זאבן זיך צעװאקסן אין אלע לענדער און ם׳לערנט דארט נישט ניאר ײדיש, נאר אלע װעלטלעכע ליםידים אין ײדיש.' אין װילנע. אין ליטע און לעטלאנד זענען אפילו דא יידישע מיטל־שולן און םעמינארן. אין ראטנפא־באנד זענען, אויםער אנפאנג־שולן, דא םרא־ פעםיאנעלע שולן און אםילו הויכשולן איןײריש, װי אין םינסק, אין אדעם, אין םאסקװע אץ אין קיעװ. ' מיט אײן װיארט - די ערשטע ײדישע כרעסטאמאטיע איז שוין איצט - צו םײן נרויםער צופרידנקײט - א םארגעסענע. נישט אלע פון די הײנטיקע שול־טוער און לערער װײטן פון איר עקזיםטענץ, אבע־ זי, װי די גראסאטיק אין די .םוםער־שפראך׳ זענען געװען די איזאגער פון דער נייער יירי&ער שול, װאם האט זיך איצט, אי,׳ אײראפע און אין אמעריקע אזוי צעװאקםן און צעצװײגט, אז א כרעכטאסאטיע אין יידיש איז שײן נישט קײן אידעאל פון אן אײנציקן ט־וימער, צענדליקער לײענביכער, כרעסטאמאט־עס מיט אלערלײ דערציילוננען און לידער, םיט די בעםשע מוםטערן פון דער קלאסישער און מאדערנער יידישער ליטעראטור געפינען זיך אין די ײדיש״װעלטלעכע שולן און אין יידישע הײזער. א יידישע כרעםםאמאטיע - אדער װי מען רופט עס חײנט: א לײענבוך - איז שײן נישט קיין װונדער, נאר א נארסאלע דערשיינונג. איז טאקע דערפאר ביאי צו דערמאנען זיך, װי אזוי דאם האט זיך אנטװיקלט. די געשיכטע פון יער ערשטער ײדישער כרעסטאםאטיע איו אין א געװיםן זין אויך די נעש כטע םון דער יידישער שול און פון ײדישן נײעם לעבן בכלל, פון דער נײער מער נאטיר־ לעכער דערציונג פון יידישן קינד. און דערצו - טאקע אן אננענעמע ערינערונג, נישט נאר פאר מיר אלײן, נאר פאר א'סך, װאס געדענקען נאך יענע צייט, - דעם פרילינג פון דער ייד׳שער ליטעראטור, פון דער יידישער ארבעטער־באװעגוננ און פון דער באװעגונג םאר ײדיש בכלל. װילנער פארלאג םון ב. קלעצקין אלע װעולן פון י. אפאטאשו גילדן 5.20 1. א ראמאן פון א םערד-גנב 0 5.60 2. אונטערװעלט 0 6. - 3. היברו •ראםאן) * 5.- 4. אלײן <ראמאן> 6. - 5. לינטשעריי (אםעריקאנער נאװעלןו 7.70 6. אין פוילישע װעלףער (ראסיאןו 0 5.50 7. 1863 זראמאן פון פוילישן אויפשטאנדו 0 5.50 8. ארום דיי חורבות 0 6.- 9. אויף זײםיקע װעגן 0 6.50 10. ביאנקא 0 9.60 11. די טענצערין (ראמאן) 0 7.50 12. קלאסנקאמף נומערן םון .דאם ײדישע װארם׳, אז עם װערם צוגעגרײט צום דרוק .די ײדישע כרעסטאםאםיע׳... ערשטנם האב איך 'דערםיט געװאלט באפעםטיקן די מײנונג, אז ײדיש איז שײן ראוי צו זײן א נאציא:אל< שפיאך - זי האט שוין, הײםט עס, אײך א כרעםטאסאט־ע.״ און צװײטנם בין אייך םיט דעם אנאנםירן אויםן געװען ציצוגעװײנען צים געדאנק םײן םארלעגער יעקנ לידסקי, אז אזע.כעם איז נײםיק. והא ראיה: דער אנאנם װענן איר באלריקער דערשײגוננ האט געסאכט א רושם, און דער עו,ם װארט שוין א־יף איר דערשײנוננ... און אז איך ב־ן םיף 1905 צור־קגעקיםען קײן װאישע, האט זיך שוין ,ידםקי םאקע געלאזט רעדן... געלאכפ האט ער שוין גישט... - מיר װעלן זען - האט ער נאכרע:קע:דיק געענטפערט. און דערװײל האט דייײדישע ליטעראטור זיך צגבליט, זיך צעװאקסן. עס איז' שוין געװען, פון װאס צו קלויבן אפילו פאר עטלעכע כרעםטאמאטיעס... און מײן ברודער, זלמן רײזען - דאן א קײם זיבעצן יאײקער ײננל - האט שײן פארםראכט עפעם מער װי א כרעס־ טאמאטיע... א יידישע גראמאםיקע. און אין ק־עװ - האבן סיר שוין גע־גרט גרוםן - האט זיך נעעםנט אן אװנט־שול, װו מען לערנט - אסת, דערװאקסע:ע- ײדיש, לײענעי,'שרייבן און די ײרישע ליטעיאטור... דא איז שוין לידםקי א־ן 907( געקוסגן קײן מ־נסק, װו איך האב דעמלם געװיינט, א׳ן שיין אפ־ציעל באשטעלם כײ מיר איך זאל זיך נפמען פא־טיק מאכן די'ײ.־ישע כיעסטאמאטיע. און נישט נאר די כרעסטאסאטיע - אײך אן אנסיאנגם לערן• און לײען־ביכל פאירן ע־שטן יאר... דאס דאזיקע האט שוין געדארפט הײטן ,די םוטער-שפיאך׳... מיט אילוםטריאציעם און טעקםט, לויט די נייםטע מעטאדן. אין דער ,מוטפר-שפראך׳ האט סיך שוין שטארק ארײםגעהאלטן מײן ברודער זלמן. פר האט שוין געהאט א ידיעה, װי אזוי אזא מין אנפאנגס-לערנבוך צוזאמענצושטעלן. א־ך האב זיך ארײנגעםישט מיט געוױםע אנװײזונגען און מיטן אויסװאיל פון קלײנע דער• צײלונגען, צוגעפאסט פאר קינדער, װאס הײבן אן גיין אין שול. און איך אלײן האב זיך גענומען צו דער כרעםטאסאטיע. ס׳איז גפװען אן אינטענסױוע, הייליקע ארבעט. די פיר קלײנע צימערן, װאס םיר האבן דעמאלט פארנומען אין א פארשטאט-געסל אין סינסק, האבן זיך פארװאנדלט א־ן א מין לאבאראטאריע... אלערלײ מינים פלעשלעך מיט קליי, מיט פענ• זעלאך, שיערעלפך, אויםצעשניידן דאס פאםיקםטע פון אלערליי ביכער... און אלערלײ לערנביכלעךי און כרגסטאמאטיעס אין רוסיש, אין דייטש און אפילו אין לשון־קודש - פון די פאר ראדערנפ.. און אזײ אין 1908 זענפן דערשינען די אלע דריי ביכער : 1> די יידישע נראמאטיק פון זלמן רייזען, 2) די מומער־שפראך פון א. און ז. רייזען, און ס די יידישע כרעסםאמאטיפ פון אברהם רייזען, - האב איך ט־יומפירט. עס האט זיך ארײסגעװיזן, אז די דריי ביכער זענען געװארן די י גאנגבארסטע ביכלפך פון י. לידסקיס פארלאג ,פראגרעס׳. לידםקי דאט זיך אזש נעריבן פאר גדולה די הענם... אבער צופיל פרייען זיך האט אים נישט געפאסט אין מיין קעגנװאיט. פאר דפר כרעסטאמאטיע האב איך אינגאצן באקוםען א הונדפרט רובל. האט מיך געקאםט' ביכער, װא.ם איך האב ״צע• שוירן׳ און צעשניימן - א פאיימעגן, און אןיאיבפרזעצער פאר געװיסע פאפולפרע װיםנשאפטלעכע ארטיקלען, װאס אין דער ײדישער ליטעראװר האט עס נאר דעמלט געפעלט, - חאט ציגפנומפן די רעשט... די זעלבפ ״נליקן׳ האט אויך געמאכט מײן ברודער זלמן. פאר דער דער גראמאטיקע מים דער ״מוטער-שפראך׳ - אין דער לעצטער, װי געזאגט, איז אײך געװען א טײל ארבעט מײנע - האמ ער באקוםיען אויך א הונדערטער. אויף דער גרא־ מאטיק האט פר געארבעט ביי א דרײ יאר... (נישט פארמישן זי מיט דעיר גראמאטיק, װאס ער האט ארויסגעגעבן שוין אין די נאך-מלחמה־יארן - א װיםינשאפטלעך פילאלאגיש ווערק).