Literarishe bleter · 1933-06-30 · 26 (30.6.1933) · p. Seite 419

זײט 419 ליםערארישע גיעםער נופ. 26 (477) אויף העברעיש. וי דעברעישע פאולאגן זענען נתעשר געװארן. ייזיעע עולן דערלויבט ניעט די מאכט, אבער העברעיש - אורבא, װיביל איר װילט נאר?.<יין ׳ העברעיע א׳ז געװען א כגויה קעגן דער וכוואלזציאנעויעקייט נון דער יידיעער ױגנם. ױיבאלד לעון-קוזש, איז דאך דאס עוין ציוניזפ, און ױיבאלד ציוניזם איז דאס גוט פזר דער כלונה... עניל א^ך זיך כאטש כיט די העבועישע לייענביכלעך... די העבועער האבן עוין פון װאס אויסאוקלײבן פאןר כרענטא־ מאטיעכ: א ואכור־ליד נון דעם כשורר מאנע... ,עמש אביב נטה יכר,*; שנעגער?ומט שוין צו אברהם לובאשיצקי. ינאך עפעטער ביאליק און טשערניכאװסקי. א כלוכרעט ליבעראלער צוזאנענענעלער װאונט עוין אן אויג אויף כוצעס א כעעהלע, א שיר - פון זײנע עועטע זאכן, װאכ נוץ האס נאך געעריבן אין העבועיש. נארגין איך ניעט די העךועער זייער שפע אין אויכװאל. איך כויינט כיך זבער, אז עס איז כאוט ניעט דאכ... דאס עכמע נעלטז.. און איך עטעל זיך כאר װי אזוי א כועכטאמאטיע װעט אויכזען אויף ײזיש. כילא, װעגן נראזע ועדט כען דאך ניעכ. נישט נאר בײ כענדעלע כונר כפ״ב איז זא נון נל טזב - כון א נאטור־בילד, ביז א כעעהלע כיט ,דעועעלען*, װי אזוי ער, רערעעלע, שנילט זיך ניט די אוענע קינדער אין זאקטאר און זוכט חולאים װי מיט ליכט, און װי ער הײלט דעם חולה, אן ארעמען הונ־ געריקן דבול, עיטנדיק נעכער און זאלץ אויף יענעמס װונד אויפן פינל. װאס ער, העועעלע דער דאקטאר, האט מאקע אלי ן מיט א טעװאק געכאנט, כדי ער זזל אים נאכדעםי קענעןהײלן,- א רכז אויף א כך אונזעוע היױטיקע בעלי־טובות... היינט ביי דינעזאנען איז דאך דא א ״יאנעלע*... און בײ שלופיעליכמען איז דא א מעשה מיט א כעכערל, און פרץ האט אויך כעשולעך נון קינדער־לעבן. און איך אלײן ואב עויןיגעהאט אנגעעויבן און אפגעדרוקט נײן ״וײזעלע*, כײנע ,צווײ בוידעוליעך״. און וואס עס איז עייך נאכװ־לידער, איז שוין געװען /,גרוג אין ײדיש. לידער װעגן זינער וזט ער געניג. װעגן װינ- טער - זענען די עועטע דוײ כטואפןיפוןזײן ליד .די טראיקע״ עכט װינטערדיק _ מיט שניי און מיט א עליטן, װאס קילינגט מיט גלעקלעך, פונקט װי פועקינס װינמער-ליד: ״קאלאקאלטשיק אדנאזװוטעני אוטאניטעלנא גועכיט׳... און ״הוליעטי הוליעט, בײזע װינטן״ קען כען נאך אויך נזצן פאר װינטער-ליד. עם האט טאקע צוליב דער צענזור געהײסן אכאל ,א װינטער-ליד״... װער רעדט הארבכט־לידער, אין זײ איז שוין אפילו אין יענער צײט ניעט געװען קײן דוחק. איך ארײן האב שוין פאר■ כאגט דאן בײ א צענדלינג הארבכט-לידער... מיט איין װארט: פאר דעם בעלעטריכטישן און פאעטישן מײל װאלט א כרעכטאכאטיע אויף ײדיש געהאט גענוג מאטעריאל, די והותר. מען דארף נאר קענען איבערצײגן די פארלעגער, אז עס װעט זיין א גוט געשעפט, אז אזא כרעסנאמאטיע װעט גוט גײן. איז װאס? עס זענען נישטא קיין יידישעי שולן? איז ערשטנם אין װארשע אויף נאלעװקע גאס נװי איך האב שוין באשריבןו יא דא א ײדישע שול, און די קינדערלעךינויטיקן זיך אין א כרעםטאמאטיע, און צװײמנס ביז שולן אין ײדיש װעלן נאך אויסגעקעכפמ װעון, װעט די כעועםטאכאמיע דינען פאר עלטערן, צו לייענען און צו לערנען מיט זייערע קינדער. ס׳װעט טאקע הײםן: פאר שול און הויז... אבער אין יענע יארן - אםילו 1994 - װען די יידישע ליטכראיטור האט זיך שוין צעבליט, האט דער פארלעגער מײנער נאך אלץ נישט געגלויבט, אז אייוישע כרעסטאמאטיע װעט גיין, װעט זיך פארקויפן. און ריזיקירן - האמ ער כייט בילכערע אויס■ גאבן... און מײן זאכל-בוך ״יאר-בוך 'פראגרעס״, װאס איך האב אים פארגעלייגט ארויסצוגעבן, און ער האט טאקע ארויסגעגעבן, איז אויך גענוג ריזיקע... ערשט אין 1905, װען איך האב שוין, צוליב געװיסע סבות, זיך באזעצט אין קראקע און דארט ארויםגעגעבן די װאכנשריםט ״דאס ײרישע װארט״, אין װעלכער איך האב פרא־ קלאמירט ײדישיאלם נאציאנאילע שפואך םון ײדישן פאליק, האיב איך שוין געװאגט און, כאםש איך האב עם נאך נישיט פארטייק געמאכט, האב איך נאך אײדער װאס ויוען, אנאנסירט אין אײניקע װאס פלעגן קוכען פון צײט צו צײט אין שטעטל און ארומטראגן איין קוישן און אין בעק אויף די בלײצעס איעולײ כפרים און אייך װעלטלעכע ביכלעך. אבער אדמזיכט איז געװען כיין נאכ• פרענן און מײן נאכזוכן - פון דעם מין לײענביכער איז נאך אין ײדיש קיין זכר נישט געװען. שפעטער צו האב איך שוין געקריגן, לערנענדיק שוין פאר זיך, די נרויכע כרעככאכאמיע — אין רוכיש - פון גאלאכאװ, װו עם זענען שוין געווז ן מוכטערן - אין גרויכע קאפיכלען - פון גאגאל, טורגעגיעוו, גאנטשאראװ, גריגאראװיטש, פיסעככקי און אנדערע, און גאנצע לידער און אפילו פאעכעס פון זשו- קאװסקי, פושקין, לערמאנטאװ, נעקראכאװ, קאלצאװ, ניקיטין אוין מאיקאװ - לידער, וואסיזענען אוײנגעדװנגען טייף אין כײן װעזן אוןיהאבן מיר געכיאכט ליב די רוכישע ליטעואטור ביז הײנטיקן סאג. האב יאיך שוין צו דרײצן יאר נאך שטארקער אנגעהויבן צו בענקיען נאך א כרעכטאכאטיע אין ײדיש, און אזא כין בוך געזוכט נאך מער ניי די אלע מוכרי-נכרים און פאקנברעגער, װאס פלעיגן קומען אין שטעטל און ארומגײן איבער די הײזער, ארומגעהאנגען אויף זיך אלײן - פון נארנט און אויף דעםקארק- מיט א/עירליי כפרים און ביכלעך. ביי די דאזיקע פאקנטרעגער האט זיך געפווען כון כל טוב - פון ןנ כידורל מיט א גאלדענעם שניט, ביז אן ״אהבת ציון״ און, לדבדיל, א כעשר-ביכל און אפילו א ראמאן פון שמ״ר אדער פון בלאשמיין; פון א בענטשערל פאר צװיי קאפיקעס ביז א ימעשה בג׳ אהים; און שנעטער שוין - א בינל פון מענדעלע, פון גאנלאבער. אבער פון א כרענטאמאטיע, א לײענ־ בינל אויף ײדישו איז נאך אלץ קיין זנר נישט געװען• - דו מיינכט אװדאי, יינגעלע, אן ״אמן פדגוג״, - פלעגט אן אנדער מוכר־כפרי□ מיר װעלן צונרידנשטעלן כיט כאפוס, א לשון-קודשדיק לערנביכל, װאס יעדער פאראגראף איז געװען איבערגעזעצט אויף ײדיש - אויבן לשון-קודש און אונטן ײדיש- א פארדײטשטער אפילו, אבער דייטש מיט יידישע אותיות ראט דעמאלט אויך געהײסן יידיש. ־־ ניין, נישט דעם ״אמון-פדגוג״, ר׳ ײד: - ענכפער איך, און זוך צװישן די אלערליי פפרימלעך און ביכלעך - אפשר װעט פאסירן א נס... אין א צײמ ארום, אז איך בין שוין אלט געװען א יאר 14*15, בין איך דורך אן אנאנס״ אין ״הצפירה״. און אנשר אין ״םאלקסבלאט״, געװויר נעװארןל אז עס איז ארויס פון דרוק ערגעץ אין קיעװ, צי אין בערדיטשעװ א בינל מיט דעם נאמען ״זשארגאן-לערער, פראקטישער לערנבוך לײכט צו דערלערנעין די זשארגאנישע שפראך״... פון ױגה־זײדל טרובניק. *דאס איז שוין געװען א רמז אױף א כרעכטאכאטיע... אנער װו קריגט מען עס אין מיין שטעטל?.. די מוכרי כפרים און די פאקנטרעגער װײסן נישט פון אזא מין ביכל פון װאם צו זאגן... ,אפשר אין יענע קאנמן״ - זאגן זײ - דא פרעגיט עם ביי זיי קיינער נישט... האבן זיי עס נישיט... איי דאם. װאס איך פרעג - דאס גייט זיי נישט אן. ערשטימיט יארן שפעטער, אז'איך האב דעם *זשארגאן• לערער שוין געזען' ערגעץ אין א בוכהאנדלונג, זײענדיק שיוין אין װארשע, איז עם שוין געװען - א פארשפעטיקט ביכל... עפעם א רמז אויף א כרעסטאמאטיע איז עם יא געװען - ס׳האט םארמעגט אײניקע מעשהלעך *און שפריכװערטער. פון א ליד. אבער - קײן זכר נישט... װי א מדבר... און אין די רוםישע כרעפטאמאמיעס, אין די לײענבינל״עך, האב איך דװקא ליב געהאט די לידער. ס׳האם ויך אויך געװאלט אין ײדיש האבן א לײענבינל מיט לידער, אויסער דעם פראזע... האב איך שוין אין װארשע, שוין אלם שריפשטעלער, פאר• טרויט מײן אידעאל פאר יעקב לידםקין, מיין ערשמער פארלעגער; כ׳האב אוגעהויבן זייער פארזיכםיק: - װאס זאגט איר, פאני לידסקי, װעגן א כרעסטאמאטיע אויף יידיש*?.. לידםקי האט זיך טאקע צעלאכט: - װער װעט עס קויםן... אז עס זענען נישטא קײן ״שקא- לעם״ אויף ײדיש... און דא האבן שוין אנגעהויבן צו דערשײנען לײענביכלעך