Literarishe bleter · 1933-06-30 · 26 (30.6.1933) · p. Seite 418

ליםערארישע בלעטער נומ. 26 (477) זײט 418 געזעלשאפםלעכער אײפשװונג אין אונזער װעלטלעך קולטור- לעפן איז נישס מעגלעך, און יעדע ארגאניזירסע געזעלשאםט פאר דעס צװעק קען קײן קױם נישט האבן, סײדן זי װעט צוגיין צו די סאמע פונדאמענטן פון אונזער איצטיק גייםםיק לעבן א ן דארטן זוכן אי די װונד אי די הײלוננ, אי דעם נאציאנאלן אידעאל פאר זיך, אי די באגײםטערוננ פאר אנדערע פון א יידיש־מענטשלעך הארץ מיטן קאלטן שפרוך פין אפגע- ריסענע פרטים פון דער ײדישער קולטור ז און דאך װאלש איך נישט געװאלט אװעקשטעלן די צװײ אנגעװיזענע צילן און אויסנאנג־פונקטן װי עפעס א הלכה למשה מסיני. מען קען אי מוסיף זײן אי אװעקשטעלן אנדערע אויף זײער פלאץ. איך װ־ל אבנר באסטיין א־יף אײנס: קײן שום אברהם רײזען / ביז-ייאדק ײדישע בדעטאמאטיעם ערשטע די ״שיײבער״ - האב איך אנגעהײבן צו לערנען ״שײיבן* די קינדער, דאס מע־סטע מיינע ק־־ובים, די ױנגע מומעס - די קינדער פון מיין זײרן, און די שװעסטער־ק־נדער, די טעכטער פ,ץ מײן פעשער הירש, האב איך אויך גענוצט דעם דאזיקן בא־ רימטן בריװנשטעלער... אמת, איך האב פאר זיי געשריבן ״אפירס״, מיט מיינע אייגענע געדאנקען... דער בריװנשטעלער האט מיר געדינט מעי־ אלם דיקטאנט-ביכל, װי צו לעדנען לײענען. ערשטנס - װי שוין דעדצײלט ־ איז די שריםט זיי״ע, די אותיות, געװען פין דער געש־יבענער פארם אין נישט אותיות מרובעות, און צ־ױיטנס איז לײעיען אין ב־יונשטעלער נישט געװען װאם. די פא־ מעטהלעך - פין אנעקדאטישן כאראקטער, װי מיר געדעניקט זיך - זענען אפילונישם געװען צוגעםאםט פארקינדער. אץ סײ װ־ ס־י - דע־ עיק־ פליכט פין א שרייבער איז גע־וען צו לערנען שײיבן ײריס; לײענען ײדיש - דאס האט שוין די מיידלעך געלערנט א רבי, א דרדקי־מלמד, צו װעמיען אין חדר עס פלענן א־יך מיידלעך, זעןס, זיבניא־יקע, גיין צוזאמען מיט ײננלעך פין נאך קלענערן עלטער, ויוײל ײננלעך פלענט מ־ען אין חדר אפגעבן צי 5 יאר און א מײדל - אויב מען האט איר בנלל געשיקט לע־נען ־עברי אין א חדר - איז געװען רעכט צי ז־עקס און צו זיבן יאי• און אמאל םלעגט דער דרדק־־מלמד קוםען אין הויז אריין, לערנען מיט די קינדער־מײרלעך אלף־בית און שפ־עטער עברי. ייריש האט נאך דעםאלט געהײםן עברי־טײטש... איייסצולערנען בלויז ״עברי-טײטש״ לייענען - דעיצו איז שוין געװען א ״רביצין״. אבער אויך זי - א פרומע ײדענע, דאס רוב אן אלמנה, נאך א מאן א מלמד, צי אזוי נאך א פרומען יידן - הזט נישט גצלערנט לייענען יידיש פון א װעלטלעכן לייענביכל נאר פון א טייטש.חומש, און אםאל פון א שטיקל תחינה... און ידי ארעמיע קלײנע מײדעלעך פלעגן זיך פילן נאכן זמן װי באפײיט יפון א שװערן יאך... דעיפאר איז געװען א פרײד סיט די לײענביכלעך אויף רוםיש, װאם שוין דער לע־־ער - און נישם דער שרייבער, וױ ס׳האט געה־יסן דער, װאס האט געלערנט ייריש - דאם רוב א ײנגערמאן פון דער פרעסד,'פון א װײטער שטאט - האט גע■ לערנט. א רוסישן לײענביכל האט דער תלמיד צי די תלםידה שוין געמוזט האבן אן אײגנס און אז דער לערער פון רוםיש, חנם אויך א ײד, האט געהײסן אזעלכעס קויפן, האט מען גע- מוזט פאלגן... דיאש ערשטע לײענביכל אין רוםיש איז געװען דער פאולסאן. דאש ב־כיל האט געטראגן דעם נאמען פון צוזאמענשטעלער, אײנער א פאולסאן, און װאם םען זאל הײנט נישט זאגן אײף די אמאליקע רושישע לײענביכלער - דער ״פאולםאן״ איזימיר שטארק געפעלן געװארן. װי װײט איך געדענק. האטי ער פארמאגט - דאס דא־ זיקעי לײענבוך - די שענסטע מוסטערן פון דער רוסישער קלא־ סישער פאעזיע. מיטן לערער האב איך געדארםט דורכגײן דעם ״פאולשאן׳ אין א האלב יאר, אבער איך האב אים אײננעשלונגען אין די יערשטע צװײ װאיכן ביחידות - אין דער הײם - און נישט געװארט אויף דער פארציע, װאם דער לערער האט אויף דער ״שעה״ מיר אויםגעטיילט... און שוין דעמלט, א צען-צװעלף־יאריקער ײנגל האב איךי געחלומט װעגן אזא מין לײענביכל אויף יידיש, אװ אזא מין האב איך געזוכט בײ אלע מינים פאקנטרעגער, שטעטלשע און אורחים, א כר־עשטאמאשיע, אדער א לייענב־כל אין ייד-יש - דאש איז שוין ג־עװען מ־ין אידעאל נאך ש־ר נישט אין מײן קינדהײט און אױדאי אין די פ־יםטע יוגנט-יארן. די פ־ײר פון בלעטעין א בוך, אץ װעלכן דו קענםט :עפ־נען פון אלראש ש־ינש און נוטש. פץ א ליר ביז א מעשהלע און א נאטור-באשרײבוננ פין םא־טידענע שרייבער און פאעטן, איז םיר םאר■ שש־ערט גע־וארן - אין די קינדער-יארן נאך אומבא• װוםטערהייט - װײל אויף ײדיש איז אזא בוך נישט געײען. דאש אײנציקע לערנביכל אין שטיב פון דעם מ־ן א־יף ײדיש א־ז געװען דע־ בריװנשטע־ער. זענען אבע־, ע ששנש, די אותיות אין בריװנשטע- לער געװען די זעלביקע, װי רי, װאם מען שרײבט - *. י״ז־ן (ד-גס) *ין ז• ײזזן ג־עשריבענע אותיות - גע• דרוקט. א חידוש איז דאס געװען, אבער ששאלצירן מיט אזא מין ביכל האט מען נישט געקענט, בפריט, אז דער בריװנשטעלער, װי דער נאםען זאגט שוין עדות, איז באששאנען נאר פון מושטערן פון אלערליײ בריויו - צו א טאשן און מאסען, צו אן אנקל, צי א קרוב און צו א פריינט; צום סוף - די בריװ צו אלערלײ סוחרים- האבן שוין גאר געשטערט די אילוזיע פון א לייעיביכל. א גע־ װיסע אילוזיע' פון א לײענביכל האש שוין ״א נײששער בריװנ• שטעלער״ אפשר געגעבן דע־מיט, וואש צוש סיף האבן זיך דארט יא געפונען א פאר מעשהלעך, ריכטייקער - אנעקדאשן... אװראי איז דאס נעװען 'בעשער װי גארנישט. דער בייװנשטעלער איו פארט'געװען, אין יענער צײט,' אין סוף פין די אכניקער יארן, דאס אײנציקע לערנביכל. אפילו ששעטלשע ״ש־ײבער״, װאס האבן געגעבן ״שעהן׳ - געלצרנט יידישע קינדער ש־ײבן - צו 4 קינדער אין איין ״שעה״, און א ש־ייבער א בעי-פועל האט אזעלכע ״שעהן״ געהאט ביז צװעלף א טאג, און מיט דעם ״גאנגי/ װאם עם האט געדויערט דאם גיין פץ יעדער ״שעה״ צו א צייוײטעי, אין א צװייטן הויז,' װו די פ־ר קינדער האבן זיך צו• זאמענגעקליבן, איז ער געװען פארניםצן א פערצן שעה אין טאג - אפילו זײ האבן זיך נישש נעשעמט צו ״אונשערריכטן״ די ײדישע שפראך, אדער ״זשארגאן״, װי ס׳האש שוין געהייםן אויפן נעהויבענעם לשון - מיט דער הילף פון דעם דאויקן ״ברױונשטעלער״. און אז איך אלײן האב שוין צו צװעלף יאר אננעהויבן שנײדן זיך אײף א ״שרײב־ער״ - ס׳הײסט אײגנטלעך אויף א לערער, װאס אמאל אין דער אלטער הײם האט עס געהײסן