Literarishe bleter · 1933-06-30 · 26 (30.6.1933) · p. Seite 417

זײט 417 ליםערןזײשע גלעםזנר נום. 26 (477) געקרױנט סיטן היככזריש־פאלשן און פילאזאפיש-ױנדיקן נאמע ,װעלכלעגקײט׳. און איצט ערייכן מיר?ױײן אין דער טונ קעלער פונמקייט. װאס סיר האבן אלײן געשאנן: .װאס װעט זײן מיט אונזערע בינער? פארוואס אזא באצױנג צו אונזערע זינכער?״ צו װעסען רעדן סיר? סיר האבן זיך דאך אלײן אפגעזונוערט אויף א כײחלכ-אינזל, װער הערט דען אונזער געשוײ? סיר האבן דאך אויםנעריסן מיטן װארצל, װי בײזע דערנער, יעדן כימן כון א יידישער קולכורספערע, אויף װאם זאל זיך בײ אונז דאלטן א היכטאריש ײדישע קולטור? װארם קײן אנוער ײדישע קולכור־כפעוע װי א היסטאריש-ײדישע קען דזך פשוט נישט געסאלט זײן, הײנט אויב אזוי װי קען א יי.ישע קולטור בײ אונז װאקסןז פון װעלכע ערדן זאל זי זיך נערן? פון ײעלנע קװאלן זאל זי טרינקען? בקיצור: אין נאמען פון װאס קענען מיר באגײסטערן און באגײסטערט װערן? די אויפגאבע נון א ײדישער קולטור־געזעלשאפט דארף דעריבער זײן צו רעװידירן וי זעלבסטמערדערישע שכעלונג פון דער ײדיש-• עלכלענער סביבה צו אונזער לעבעדיקער נא- ציאנאל-קולנוועלער ױושה. אונזערע ױכ-כובים און פייערלעכ• קײטן, פארמען פון לעבנסשטײגער, דער גאנצער אופן פון אויסלעבן, פערזענלעך און געזעלשאפטלעך, אונזערע היסטארישע פרײדן און כרויער און אונזערע הײנטיקע נאציאנאלע און נא• ציאנאל-קולמורעלע האפענונגען — אן ד;ם אלעם איז קיין ײדישע לעבנס־כפערע נישטא, אן דעם אלעם מוז זיך ,ײזיעע קולנור״ רעדוצירן צו ארגעריסענע זװןנעזכן אויף א הינפער גרונט פון א גרויםן גארנישט. איך חײס, אז אזא רעװיזיע איז א שװערע און פאכע• לעכדיקע ארבעט. זי פאזערט אםך יארן, און די קאאפעראציע פון אלע אינפעלעקנועלע כוחות און פון דער גאנצער נאציא- נאל-עמאציאנעלער עגערגיע, װאס מיר פארסאגן. ז• קען אפילו מחײב זײן, אז עס זאלן געשאפן װערן תקנות, װאס דריננען ארײן םיי אין עכנטלעכן סײ אין פריװאטן לעבן. און אפשר זענען פאראן אנדערע װעגן, אנדערע מיפלעןו אבער בלויז א קולטור-געזעלשאפט איז סחויב די דאזיקע פראבלעמען אװעקצו- שפעלן. עם איז דאך, אגב, נישטא קײן אנדער ארגאניזירטער כוח בײ אונז, װאס האט די דאזיקע נויט אונזערע דערזען. אין ליכט פון אזא פונדאמענכאלן צוגאנג צו די דערשײ׳ נונגען פון דער איצטיקער ײדישער גײסטיק-קולטורעלער װירק- לעכקײט זענען ײדיש, ײזישע ליטעראטור, טעאטער, אד״ג סמש באנאלע אסתן, װאס טראגן זיך פון זיך אליין אויף די כװא- ליעם פון אלגעמײנעם אימפעט. סארקערט אבער, װען מיר הײבן אן פון אט די ״באנאלע אמתן״, דעמאלט זענען זײ שוין גארנישט באנאל און אמאל אינגאנצן קײן אמתן נישט, װארום דער װאס זעט קודכ־כל א קולטור מענױ אויף ײדיש, אן א געװעב פון יידיש-היכטארישע שייכותן און אן נאציא- נאלער װיזיע, אדער דער, בײ װעמען דאם אלץ איז א ירושה, פון װעלמר מען דארף זיך אפזאגן, בײ אזא מענטשן איז ײדישע קולכור א מין רנילות, אזוי װי א געװיםער סארט פא- פיראסן, וזאס מען דויכערט א לאנגע ציימ. אבער פון א רגילות קען מען זיך אפגעחײנען אזוי שנעל װי עס באװײזט זיך אויפן מארק אן אנדער סארט פאפיראםן פאר א קלענערן ברײז. א רגילות קען אויך קיין באגײסטערונג נישט שאפן, אויף װאס א געזעלשאפטלעכע באװעגונג זאל זיך קענען אנשפארן. דאס לעצס־געזאגטע שטאמט לחלוטין נישט פון א פארלאנג זיך צו שפילן מיט משלים. דאס איז ואך דער שװער-װאגיקער, טרויע- ריקער פאקט פון דער צײט. הײנט װי קען א געזעלשאפט, א קולטור-געזעלשאפט, האפן צו עפענען דאס מינדסטע טירל דעם גרעסםן רוב ײדן, װאס לעבס זיך בארת אוים אין ײדיש. דאם טוט נאך סער װיי, װען מיר דערמאנען זיך, אז אינ- האלכלעך פז_רנאגט אונזער ליטערצסור — אין איר גרעסטן רוב — קײן זצך נישט, װאס זאל קענען באלײדיקן די גפפילן פון די ײדן, װ>.ס איך האב אין זינען. דער צװײטער ציל איז נאך שװערער צו דערגרײכן, ער איז אױך אדביציעזעד >.ין פארנעם. אבער סען מוז מאכן דעם אנהײב, אױב מיר װילן בכלל שזפן פ>ר זיך א ײדישע לעבנס-ספערע. די ײדישע רעליניעזע ארגאניזאציע איז, אין א געהיסן זינען, >.ױף גאר א גרויסן און א גואנדיעזן אופן, א מין קול- טור־געזעלשאפט, פארשכײט זיך, אז די נפקא מינא צװישן די צװיי איז טיף װי דער ים און ברײט װי די װעלט. דער פאר- גלײך װערט נאר געבראכט בדרך משל. >ב;ר דבר סשל איז פארט א בארעככיקטער. די ײדישע רעליגיע איז נישט בלויז, װי יעדע אנדערע רעליגיע, א נאציאנאל־קולטװעלע שאפינג, נאר זי אױ אויך אויפן אינטימכטן אופן אײנגעשפונען אין א געװעב פון רײן-נאציאנאלע װערטן. זי האט אויפן שטרענגסטן אופן אפנעהיט אן אײגענע נאציאנאל־היסטארישע שפראך. זי האט ארומגערינגלט מיט א הײליקער און פײערלעכער אטמא- ספערע די װיכטיקסטע געשעענישן פון דער געשיככע פון אונ• זער פאלק. זי האט אויפגעבויט אן אײזערנעם מויער פון אן אייגנארטיקן לעבנסשכײגער מיט דער באװוססזיניקער אויכרעכ- נונג צו קרעפטיקן און פארשטארקן דעם װידערשכאנד פון דער אינערלעכער נאציאנאלער עקזיסטענץ. בקיצור, זי האט אויפגע• היט א ריזיקע נאציאנאלע קולטור, װאס, אין זיך גוםא, האט גארנישט װאס צו טאן מיט ריין רעליגיעזע דאגמעס. אט אין דעם זינען איז די ארגאניזאציע פון דער ײרישער רעליגיע געװען א געזעלשאפט, װאס ציט איר יניקה פון ריין־נאציאנאלע האפענונגען און האט געבויט גראנדיעזע נעצן פון ײדישע קול- טור־בנינים. די דײטשישע רעפארכ-באװעגונג האט טאקע נישט גע׳ קענט פארטראגן אט דעם נאציאנאלי כאראקטע.־ פון דער ײדי- שער רעליגיע. װארום אײב זײן א ײד איז, לויט דער אױפ־ פאכונג פון די רעפארמער, א רעליגיעזער און נישט קיין נא- ציאנאלער באגריף, דעמאלט מוז מען זיך אפואגן פון דער אל- טער יידישער רעליגיע מיט איר בלענדנדיקער פאלקםטימלעכער עשירות. עם װאלט געװען נאטירלעך זיך צו ריכטן, אז די װאס שפארן זיך אן אויף זער אנדערער זײט פון דער װ^גשאל, די פאר װעלכע יידישקײט איז דװקא א נאצױנאזער באגריף, און זײ לאזן איבער דאגמעס, רעליגיעזע, פילאזאפישע אדער פאלי- כישע, פאר יעדנס פריװאטן געשמאק, עם חאלט געװען, זאג איך, נאטירלעך זיך צו ריכסן, אז אט די זאלן צוגײן צו דער פראבלעם פונקט פון דער פארקערטער זײט װי די רעפארסער, יענע האבן אויסגעקליבן דאם רעליגיעז־דאגמאטישע און פאר• װארפן דאס פאלקסטימלעכע און נאציאנאלע, די, װידער, װאלטן געדארפט אױסקלײבן דאס לעצטע און פארװארפן דאס ערשטע. נעשען איז אבער גאנץ אנדערש. אין נאמען פון עפעם אן אומגעלומפערטער װעלטלעכקײט האבן מיר אױסגעהוילט און אויסגעלײדיקט דאס גאנצע ײדישע לעבן אונזערס, אויכגעראס אונזערע ױכ-םובים און פײערלעכקײטן, די הײליקע דערמאנער פון די ליכטיקע און טראג־שע װעגן, אויף װעלכע מיר זענען געגאנגען דורך צײטן און דורות, םזרטיליקט יעדן םימן פון אן אײגענעם לעבנם-שכייגער, כדי, חלילה, נישט צו באלײדיקן די געפילן פון אן אויסגעטראכטער פארזעעניש, װאס מיר האבן