Literarishe bleter · 1933-06-30 · 26 (30.6.1933) · p. Seite 416

ליטערארישע בלעטער נומ. 26 <477) זײט 416 אדעד ״ יפולטוד-ליגע ״ ט־רלעבער פועל־־וצא פץ ב־ײטנ נאגיאנאל׳קולטזרעלע אויפ׳ נאבן, אבגר נישס זײנר עדששע ס־בה. װי א־ך זנ די זאך, דא־יף א קי־לטור־געזעלשאפם ז־ך שפנלן צװ־י צ־לן אדן זאמלען מ־טלען אין פוחית זײ צו דער• גרײבן. ע־שטנס, בי־עכן אלע װע:ט אץ אלע צוימען פץ אונ• זע־ פזלק פא־ דע־ ײרישע־ ליסע־אשור. מ־ר אלע װייסן אין פארפס־יען, סאריואס דאפ יירישע פאלק א־ז גע־ואקסן אץ זיך גײבש־ק גענערש אין פילער. מוראריקער אפגעריסנקײם פין קי״ײ׳־׳לעיישן װא־ט. אבלי פאד.ואפ מיז עס אזײ בלײבןן די פ.ין א־נז, יואב האבן א פאפאלאנישע שנא־ צו רעליגיע, פאר זײ א־ז יערער ת־רוץ ג־לטיק, װען עש האנדלט זיך װענן ם־ומע יירן. אבנר מיר וױישן דאך, אז אפ־לי די ארש:דאקשישסשע רעליגיעס לעבן אץ נערן ז־ך פין דער נאציאנאלע־ ליטערא• טיר. מ־ר װײסן דאך אוײך, װאס פאד א גרויטע רא*ע װעלט• לעסע פאעײע א־ן װיםנשאפט האבן געשפ לט אין מ־טלאלטער אין די יירישע ק־ז־לי־ת בײ די ב־עגן פין מיטלענדישן ים, א־ך קען נישש פא־ששײן, פאי־־ואס עז אױ ק־יגשאל נישט גע• בײרן געװאי־ן ק־ין ג־ופג ״יארארניקעס״ װאס זא־1 בדענגען די ליכס־קע בשירה פ־ן דע־ ײר־שלר ל־טעדאטיד אץ די שיילן אין בת־׳מררש־ם, פא־װאס אױ עס אװי אבסאל־ט נײטיק צו שש־ין אױף א שטאנדפינקט כר־ צי לײענען ־א ײריש בוך, כדי צ•־ זיין פא־א־ניטע־עסירש אינס װוקס אץ א־ן דער א:ט• װיקלוננ פין אינזעי גײסס־קן שאפן? א־ך װאלש געקענש אנװ־ױן גענוג פאקשן, װאם זיעננן געװען א מ־ן אנשש־ע:גינג, א רײסן זיך מיט אלע כיחות, צי פא־ט־ייבן דעס פסוטן ײרן אי םץ ײריש אי פין דער יידי• שעד ל־שעראשייר. א־ו מילא, דאס ערששע האש זיך נישש אײנ• געגעבן. די װאט ה^כן זיך אײנגע־ערט, או האבן ־א מאנאפאל אויף יידיש, האבן געםוזט בלײבן בײ ז־יער קרענקלעכעד אײנ• רעדעניש. אבער דאפ צװײטע, װו מען האט נישם געדארםט פ־ארט־ייבן, נאר ציציען -- אין צוציען מיט א װארעמער צערמלעכער האנט - דאס האבן פיר דעיגרייכט, דע־ פשוטע־ ייד איז איצט נישט קיין סך נענטער צום װעלטלעכן יידישן שאפן װי א ן דיי יאמאליקע געטא-יארן. אט דא ליגט אונזער גרויסער חטא, װאס דארף אונז נישט לאזן רױען. מ־ר האבן פאדשפעטיקט א סך גרויסע געל־עגנ• הײסן א־ן דער צייט פון ־שלום עליכם און אנ־סקי. א קולטו־• געזעלשאפש, װי איך פארששײ, דארף ק־דס כל זען די דאזיקע זינד אפציװואשן. איך זו״ס, עס איז א גרויםע, פאמעלעכדיקע, דערציערישע א־ב־עט. עס אױ אן אימנעהייער שװערע אינטער• נעמ־נג, װאס פאדערט באזונדעדן װיסן און טאקם און פאר• שטענדעניש און אײנזעעניש. אבער דאס אױ דער אײנצ־קער װעג צי מאכן אינזעי־ ליטעראשור פאר אן אמת־ער פאלקס־לי- טעיאטור און נישט בלויז פאר אזא, װאס אױ אױסגערעכנט אויף מצנטשן מיט א ששאנדפונקש. בלוױ א בא־וצגינג, א בא־וענונג, װאס האט די נשמה פון נאציאנאלן קױם א־ן הא־צן, קען האפן אויפצוצפענען די דאזיקע פארשלאסענע טירן פאר אונזער ליטעראשיר. אץ פאר• װאס בלייז ליטעראטייר? נאר דערװײל איז נישט נײשיק צו ־?■־־▼ י גיין װײטער. עם אױ אבער קלאר, אז די יירישע קולסור אויף יידיש מוז בלײבן װיםט און פאריתומט, װען מיר שליםן אוי6 פון א־ר ספערע — אין געװיסצ פאלן גאנץ באװוסשזיניק -?ײעז־ש?7!ד׳דעד / 2'1='$רק ״ קולטוד געזעלשאפט ײ 11 איך מײן אז ״ק־לטו־', אין געױײנשלעכן ז־נ־ען פץ װארש — װו ביכ־ער־סארשפר־יטינג װעיס א העכסשע־ אירע־ אל - קען איצש נישש שפילן ק־ין ראלע פין א סאגנעש־שער לאזונג. איצש אױ א צײש, װען די סאמע-עלעמענשא־יע דא־ששן פון אונזער עקזיסשענץ לאזן זיך הערן או־ף די שלאכטפעלדער פין מענששלעכן לעבן. די היעכםטע א־דעאלן פיינש הײנטיקן מענטשן זענען. עישטנם, זיכעיקײט פ־ן פעיזענלעכן לעבי, װאש נעמש אן איר סאציאלע פא־ם אין גגנעיאלױ־רשע קלא־ן־אינ■ טערעסן. צװײטנם, דעי סאציא־ע־ דא־שט פאר עקטעלאנס, ד־ער דא־שט צי פא־זיכצרן דאס אײגיא־שיק־ע יעבן פץ דער גרופע, מ־ט װעלכער םיר אידענשיפיצירן זיך. אין דער פאל־• טישער װע־־ט נעמם דאש אן די פא־ם פון א קאמף פאיר נא׳ ציאנא־יע־ פ־ײהײס אץ זעלבסששטענדיקײט. אויך מיר ײרן, זענען אץ דעם ק־ין אויםנאם נ־שס. די נפקא מ־נא אױ בלויז דאס, װאס צוליכ אינזע- ש־עקלעך-פאר• פלאנטערטע׳־ לאנ־ע מױן אי־ך אינזע־ע שט־־עכנגען אץ צילן ז־ין אנדערע. א קילשיר׳געזעלשא׳ש, װאש קען דאך ציליב איר כאראק־טע־ נ־שט אדויש־וק־ אץ פ־אנש דעס ערששן פון די צ־־ײ דערמאנשע א־דעאלן, מױ זיך באזירן או־פן צװ־יטן. קײן אנדע־־ע אידעאלן זענען איצט נישטא, אץ־ קע:־עי נישט ז־ין. סײון מען האט אין ז־נען עפעס א װ־גקלד־קיע ״כ־ורע־שזפש׳ פיין עטלעכע אויסדערװײלסע. אבער א־יב מיר נעמע־ אן א נאציאנאלן א־דעאל פארן באזיס פץ א קולשור׳געזעל־שאפט, דע• מאלם דארף מעי דאס אױעקשסעלן א־ן סץמע אײבן אן אץ נישט פא־שטעלן דצש װאלר מיט א־ינצ־נע, כא־טש זייע־ ש־ינע און זײגי יױכס־קע■ בײמע.־. װען מען רעדט װענן דע־ קיל׳ טיר פין א פאלק. און מען ש־ײס א־־ף די העכסשע טענגר ״ביכעי״, אױ פינקס װי א סאציאליסשישע פא־טיי ידאלט גע׳ הא״טן אין אײן דערמאנען די װיכטיקײט פון פא־ק־רצן דעש ארבעשס־ט־אג, און דערביי פארגעסן די גרעסערע סםימולירנ■ דיקע :.ון עמאציאנעלע קיאפט פין איר העכסשן אידעאל. אץ זאל מען נישש מײנען, אז ״קולטור־געזעלשאפ־ט״ איז בטבע צי׳באגרענעצש, אז זי זאל זיך א־ינױיקלצן >.ין אזעלכע אמביציעזע פאנען. דאס ױאלט געוזען אמת פאר יעדן אנדערן פאלק, א־ער נישט פאר א־נז. בײ אינז, װו עס פעלן די אלע פאלישישע און ט־עכנישע אש־יביטן, װאם אן אײג־לנע מלוכה אױ מחײב, אױ קולטור. אן אופן פ־ן א־נװײניקסטן לעבן אץ אײגנארשיקן איגװײנ־קסשן אויםדרוק, די גשמה פץ אונזער נא• צ־אנאלער עקזיםםענץ. אזוי ז.ױ דאש או-ך פארששאנען געװארן פץ די פריערד־קע דו־ות. אין מען מװ מודה זיין, אז זיי האבן נישט ג־עגריױט, װען זיי האבן איוע־נ־עששעלם ד־עם טראפ אויף קולטיר, אויף נאציאנאלעד קולטיר — כא״טש מיט א פרי• מיטױוער ועליגיעזער באפארבונג, װי צס האט געפאסש פאר יענער צײמ. װארום װאלטן יע:ע דורות געגריױט, װאלטן מער קיין ױרשים נישט געבליבן, װאם זאלן זײ געבן גערעכש אדער אומגערעכט. יידישע קולטור אן א העלצר נאציאנאלער װיזיע, אױ א קליין אומעטיק ליכטל, װאס קען נ־שם אנװארעמען און נישט ליכטיק מאכן די אינײייניקסטע און ארומיקע קאלט־ע פינסטער- ניש פון אונזער צײט. ביכער, און אלע אנדערע פרטים און אינםטיטוציעם פון אונזער קולטורעלן לעבן, דארםן זײן א נא־