Literarishe bleter · 1933-06-23 · 25 (23.6.1933) · p. Seite 406

ליםערארישע ביעטער נום. 25 (6ז4) זײם 406 ד א ק ו מ פ ב ט (0. גערץ, 25 יןר ײדימע פרעסע אין לעסל*נד, ריגן) איר זעט, איז די ײדישע פרעסע אין לעטלאנד א יחסנפע: גרויסע ײדישע שרײבער זענען געשטאנען בײ איר װינעלע און האבן איר געלערנט שטעלן די ערשטע םריט אין לעבן. נאר דער יחוס האט די ערשטע יידישע בײטונגען נישם געקאנט באװארענען מים אריכת׳ים־ם, אזן די ײדישע פאי. מלחמה׳פרעסע אין די באלטישע מקומות איז געװען װי; קקױן׳דױנד.: צו שטארק אפגעפרעמדט איז געװען אין יענע צײטן די ײדישע געזעלשאםטלעכקייט פון ײדישן םאלקסלעבן, בכדי די ארבעט זפילי פון אזעלכע גײסטער װי נאמבעו־ג און בעל׳מחשבות זאל דא קענען ארויםרופן דעם געהעריקן אפקלאנג און זיך אננעסען מיט די נעהעריקע װארצלען. אן אנדער נילד זעען מיר נאך דער מלחמה. װידער % טשעקאװער עפיזאד: דער פיאנער םון דער נאך׳מלחמהדיקעו ײדישע־ פרעסע איז געװען אין לעטלאנד דער באישעוױס:׳. שער ,רויםער א מ ת״, ארויכגעגעבן פון א ל ע טישן קאםיסאר. װאס האט זיך אין סיביר ביי פארשיקסע בונדאװצע: אויסגעלערנט ײדיש און ליב געקראגן אונזער מאמע׳לשון וױ אן אמתער ײדישיסט. א גרעסערע געזעלשאפטיעכע חשיבות און א מער װא גיקן באטרעף פאר דער געשיכטע פון דער ײדישער פרעסז אין לעטלאנד ראט געהאט די .יידישע׳םאלקסשטיסע• װאס א־ז געגרינדעט און רעדאגירט געװארן דורך ד״ר העלמאן. דעם 24׳טן ױלי 1919 האט די צײטונג אנגעהויבן ארויסג״ן, אײדער ס׳איז אין לעטלענדישן םאלקםראט אר״נ■ געטראגן געװארן דער פראיעקט װעגן נאציאנאלער אוי• ט א נ א מ י ע פאר די מעוטים׳פעלקער. דער יורש פון דער ,יידישער פאלקסשטימד איז געווען ,דאם פ א ל ק״ (יאר 1920), א צװייטע צײסוננ געגרינדעט פון ד״ר י. העלמאן. די צייטונג ״דאס פאלק״ האט אפנעטאן א באזונדעו שליחות אין דער געשיכטע פון ײדישן צייטונגס׳װעזן אין לעסי לאנד: זי האט געשאפן דעם מאסן־לייענער און איז גע• װען ביז .פרימארגן״ די לאנגלעביקםטע יידישע צײטונג פק לעטלאנד. זי האס עקזיסטירט העכער 7 יאר און האט געניוזכ אפםרעטן איר ארט דעם ,פרימארגן״. דערמאנען מוז מען אויך צום גוטן די צײטונג .דער װעג״, (אין א צװייטן גילגול ,אונזער װעג״) אױך געגרינדעס דורך ד״ר יעקב העלמאן, װאס האט בשעתו דערגרײנם גאר א היפשן טיראזש און האט אבער געמוזט שטארבן צוליב ערנסטע פעלערן אין איר אדמיניםטראטיװן מעכאניזם. װאס נעענטער צו דער קעגנװארט, אלץ קארנער װערס דער מחבר פון דער קורצער געשיכםע אין זיינע כאראקטעיי• זירונגען און באגנוגנט זיך דער עיקר מיט כראנאלאגישע דא■ טעס, מיט ידיעות װעגן פארלעגערס, רעדאקטארן און מיטאר• בעטער, איבערלאזנדיק פאר דער צוקונפט אונטערצוםירן דעם סך הכל און אפשפיגלען די אטמאספער. װאס מיס איר עטעמם די איצטיקע יידיסע פרעסע םון לעטלאנד. צום סוף נעפינען מיר אביבליאגראפישע רשימה פון פעריאדישע און נישט׳פעריאדישע ײדישע אויםגאבן אץ לעטלאנד — א רשימה• װאם האט געקאנט אויםגעשטעלט װערן צוליב דער זאמלונג סין. ה׳ יעקב זשאנארםקי, װאס קלױבט צונויף מיט אנ׳ס מסירת־נפשדיקער ארבעט דאם ײדישע געדרוקסע װארט םון לעטלאנד• ןך. 87צק^בערםצ?ך' / דיעע ל ט ו ר - פאראן גרעסערע שטעט םון רי׳ נע און סער חשובע יידישע קול׳ סור׳צענטערם, װאס האבן אבער ביז איצט נישס באװיזן אפצוטאן די געהעריקע זאמל׳ און׳ באשרײב• ארבעט און אונז געבן א בילד װעגן דעם אויפקום, װוקס און אויסשפרייט פון דער יידישער פרעסע אין זייערע מקוסות. קומט דערפאר דעם זשורנאליסט מ. גערץ, דעם מיטארבעמער פון ,פרימארגן״ און רעדאקטאר פון ,באטאג״, אן אמתער דאנק פון אלע פאראינטערעסירטע אין ײדישער קולטור׳געשיכםע, װאס ער האט ז־ך געפעדערט און אפגעטאן א קולסור׳שליחות פארן קליינעם, אבער רירעװדיקן יידישן קיבוץ פץ לעטלאנד. איך בין זיכער, אז די קורצע, אבער גוט-דאקומענטירטע געשיכטע םון דער ײדישער פרעםע אין לעטלאנד װעט פאראינטערעסירן אויך לײענער םון אנדערע גרעסערע ײדישע צענטערם, װײל, װי פארװארפן עס איז אויך דאס װינקעלע באלטיש ײדנטום און אפגעזונדערט פון ברײטן ײדישן שליאך, האט אבער פונ׳ דעסטװעגן די באלטיש׳יידישע פרעסע נישט נאר געהאט אן ארטיקע חשיבות: דורך אירע טוער איז זי פון לאנג שוין אריין אין א מגע ומשא מיס די גרויסע יידישע צענטערם. נישט אלעמען איז באוװסס און פונדעסטװעגן נאר אלע ײדישע ליםעראטור׳ און פרעסע פארשער איז ביז גאר אינטערעסאנט, װאס דער ערשטער רעדאקטאר פון דער ערשטער ײדישער צײ׳ טוננ אין ריגע איז געװען ה. ד. נ א מ ב ע ר ג. ער האט דאם געלײגט דעם יסוד פאר איר זשורנאליםםיש׳פובליציסטישער טראדיציע. אין ה. ד. נאםבערגס נע׳ונד׳לעבן קען מען דעריבער ארײנשרייבן אויך א באלסיש׳יידיש׳בלעטל. און פשוט טשיקאװע װי א שטריך פון ארטיקן באלטישן קאלאריט איז דער פאקס, װאס דער פארלעגער פון דער ערש׳ טער ײדישער צײטונג איז געװען א דייטשער באראן — א םאן בודבערג, װאס האס באמת געמוזט האבן םיט 25 יאר צוריק א באראנישע פאנטאזיע, בדי פאר דײטשמערישע ײדן םון באלטיקום אנהויבן ארויסצוגעבן א ײדישע צײטונג. האט איר זיך א דאמע — דעם 14׳טן אויגוםט 1907— װען ס׳איז ארויס אץ ריגע אונטער דער רעדאקציע פון ה• ד. נאםבערג דער ערשטער נוםער םון דער באלטיש׳יידישער ,נא- ציאנאל׳צײטוננ״, װי איר זעט, שוץ אינם קעפל איז פא׳ ראן דער פראטעסט קעגן די דייטשמערישע ײדן פון באל• טיקום, װאס האבן געקוקט אויף זיך װי אויף .גלויבנסגענאסן׳. א מעלה פון מ. גערץ געשיכטע איז, וואס ער באגנוגנט זיך נישט מיט נאקעטע כראנאלאנישע ידיעות, נאר באשרייבט אויך מיט קורצע שסריכן די םביבה, די צײט און דעם כא׳ ראקטער פון דער געזעלשאפטלעכקײט, װאם האט געװעלםיקט בימי פץ דער צי פון יענער צייטונג. מיר זעען דעריבער, װי יעדע צייסונג האט פארםאגט איר אײגענעם פרצוף און האט אויפגעטאן אירס פאר דער אלגעמײנער אנטװיקלונג פון דער ײדישער פרעסע אץ לעטלאנד. די צװייטע צײטונג אין ריגע איז אויםגעקומען אין יאר 1910 אץ איז ארויסגעגאנגען אונטער דער רעדאקציע םון בעל מחשבװנ זי הןוט געהײםן ,די יידישע שטימע״. װי