Literarishe bleter · 1933-06-23 · 25 (23.6.1933) · p. Seite 403

זײט 403 ליטעראדישע נלעטער נומ. 25 (476) הײט... דו נעמסט זײ אויף, הערםט ױך אײן און קזמםט צו דער איבערצייגונג: אט האםטו די פראבלעמאטיק םון דעם אלט־ײדישן .מײנסטער׳, און װי 'ענלעך איזי זי צו דצר פיאבלעמאטיק סון אונזערע הײנטיקע .מיינםטעים״, סון אונזערע הײנטיקע ליטע־ יאטן און פארשער. תמיד דאםזעלבע... ןץסח _ קײן נײס נישט אונטער דער זון. אט האט דער .מײנסטער״ אליהו בחור אויסגעבויט א געבײ פון העברעישער פילאלאגיצ, געבויט א פרום װערק צום רום פון יהדות - און גענאסן האבן דערפו״ן שונאי־ישראל... זײ האבן זיך אויםגעלערנט לויט זיינע גראמא־ טיקעם און װערטערביכער די ״הייליקע שפראך־ און אט געפי נען זיי אויס פון דער העברעישער ליטעראטור פארן קאטוילישן גלויבן אין דערװײזן, אז ײדן זענען געצן-דינער.,.. ער, דער ״מײנסטער״, האם ״געײדישט׳, אין ײדישע װערטער אריבער. געפירט מײסטער-װערק פון סרעמדצ ליטעראטורן - און דער סוף איז, או ער האט נישט אײנגעהאלטן דעם שטראם פון אסימי־ לאציע... אין זיין אײגן הויז װאקסן זון, װאס זענען נאענט צופ שמד. ז״נע שאפונגען ראבן געזאדט פארפעסטיקן און״פארהער־ לעכן זײן פאלק און ער האט אטא ד ע ם ציל נישט דערגרײכט. װו קאן ער זיך פארגלײכןימיט מיענטשן ״פון מעשים׳, א שטײ־ גער מיט אזא ד ו ד ראוננו, װאס װײלט אקארשט אין װא־ טיקאן און אונטערהאנדלמ מיטן פויפםט װעגן דער שאםונג פון א ײדישער מלוכה? װאס איז זײן גאנץ לעבנס־װערק אין פאר־ גלײך סיט די באמיונגען פון אטא דעם ״יידישן פירשט׳, װאס שטרעבט צו געבן זײן פאלק א היים, א םאטעריאנד? אזעלכע םפקות - דינאנאנסן חאבן זיך ארויסגעריסן פונם ״מײנסטערם׳ נשמה, זזען ער איז געזעסן אײנער אלײן אין דער ביבליאטעק פון זי־ן מעכטיקן פראטעקטאר. איז דא װעלכער ם׳איז אויסױעג פונם דאזיקן פארכישופטן,'פארפלוכטן קרייז? ״דאס קלויסטער-געקלאנג האט גענומען קומען פון אלע עקן שמאט, איז געװארן העכער. עח-אליהו בחורו האט זיך גע־ נומען רוקן, איז געבליבן שטײן צװישן די מירמלשטיינער אין א װינקל, און אז ער האט גובר געװען דעם פחד, אנגעהויבן שפרײזן איבער דער לענג פון דער ביבליאטעק, האבין וו ע ר• טער, וואס ער האט נעזאמליט םאראהאלבן יארהונדערט,זיךא שאטגעטאןאיבער איפ מיס אפלאטער, פארטרייבן אל'עספקות,יינג געםאכטדעם זעכציק-יאריקןאליהון״. אפאטאשו - דער קינסטלער, װאם גלויבט אין דער מאכטפון ווארט, האט נישט געקאנט געבן קיין אנדערע תשובה אויף די םםקות פונ״ם ״מײנםטער׳.*.. אן אפענעו בוױו צו דעו ועואוןציע פון ״אדעוזערול ליטעואד אין איינעם פון די לעצטע ניפערן םזן א-ע.- ליטע-ארישער ױאכנשריפט האב איך געי״נט א הוםיןריםטישן עטעי, ױןום אױ אי־ בערנעועצט געױא־ן פון ייד־ש. דער טהב- פון דעם דאזיקן עםעי איז דעד ייױישער הימא־ -יםט דער לעבעדיקער. אייעד ראבנבלאט האט אין םשך סון די יצצטע '?יד, איבע,— געזעצט א ריי זאבן פון דער ״דישער ליטעיאט־ד א׳ן םע־קרירדיק— חםיד הןט געסעלט די באםערקוננ איבערנעזעצט סון יידיש. נןוך טער — בשעת איר האט צודיק םים א צ-ט אסגעדרוקט י. אפאטאשים א נארערע והאט איר בס-וש צונעש־יבן, אז רי נןזי װעלע איי אן ״אפעריקאנישע״ ןד. ה. אזא איז איבערגעזעצט פין דעד אםעריקאנישער ליטעראטור). — אזוירי די אריע ״זאבן׳ חזרן זיך א־בע- םיםטעפאטיש פדענן םיד א-ך״ היתבן? אזעלבע ״קארעקטירן׳ שםאטען דורבאויס פון ״יאהודישער׳ ב-זריליק-ט און זענען בשום אופן נישט םסוגל םיטצוהעלסן דע- דער־ נענטעדונג פון דער ״דישער און רדםענישעד רייטעראטור, פאר תעל־ בער םיד םאבן אזויפיל אנשטרעננונגען■ םיט דעם איצםיקן ברירל ב־ן איך אויטן אויסםערקזאם צו םאבן די רעדאקציע סין ״אדערערול ליטעראד׳, בדי אזוינם זאל ייך שוין טער נישט איבערהזרן. טיט אבטוננ װאױש* איציק םאננער סזף מיטלאלטער באזעצט אין איטאליפן. און עם איז ממש א חידוש, װאס עם האבן אים נישט דערדריקט די דורכגעלײענטע מאטעריזןלין, זואס ער האט נישט בןןװיזן צו בלײבן א םובע־ רענער קינסטלער און צו באהאנדלען דעם אנגעזאמלטן מא- טעריאל אזוי לעבעדיק און צאפלדיק, אז עם מיערקט זיך נישט קײן שפור און מיפולער קנעלונג. אין די נאװעלן ״א פאשקװיל׳ און ״דער מײנסטער גײט פארקויפן א בוך׳ האט זיך י. אפאטאשו באנוגנט מיט אנצייכענען די ״אויסערליכע׳ געעמאלט םון אליהו בחור, מיר זעען דעם ״מײנסטער׳, װי ער גרײט־צו שארפע פאשקװיל־פײלן, צו טרעפן זײנע קאנקורענטן״גראפאמאנען - דקדוק־מלמדים אן חכמה און אן לומדות,* - װאס נעמען בײ אים צו די חיונה'דורך כלערליײ מאכינאציעס, * מיר װעלן אים שפעטער באגעגענען אין דעם גבירישן הויז פון זײן ״פאטראנעםע׳, װי ער רעדט זיך מיט איר דורך װעגן דעם ״בוך׳, װאםיער דארף אנשרײבן פאר איר ײנ־ גסטער טאכטער - דעם כלה־מײדל. מיר דערוױסן זיך, אז דאס ״בוך׳ דארף זײן א מין כל־בו, א געמיש פון פרומע געשריםטן (״טייטש׳־סידור און וױיבערשע תפילות אין ״םייטש׳) מיט װעלט־ יעכע ,קוצזזײליגע ראמאנצן׳. הערלעך זענען די דאזיקע רענע־ סאנס־סצענעס, װאם שילדערן דעם ״מײנסטער׳ איןידער געזעל־ שאפט פון דער פאטראנעסע און אירע בילד־שיינע, ײנגע טעכ־ טער. די באשרײבונג' פון דער גבירישער וװינונג, װו דער ״מײנסטער׳ באגעגנט זיך מיט דער םאטראנעסע, איז ממש א מייםסערשטיק און זאגמ עדות װענן אפאטאשוס גרויסער באהא־ װנטקײט אין די קלענסטע פרטים םוןי אונזער קולטור־ און זיטן־ נעשיכטע. בײם סוף פון זײן װיזיט בײ דער פאטראנעסע, מאכט דער ״מײנסטער׳ א גוטע כוסה און ער רעציטירטי דאן שטעלן פון זײן ראמאן־באארבעמונג ״פאריז און װיענע״, דערביי שםוקלט ער אדורך זײנע ״פלעבעישע׳ מוסר־װערטער, װאס נעמען אויס װי שטאג־װערטער, געװענדעט קעגן דעם אופן, אויף װעלכן די פאטראנעסע פארקנסמ די טאכטער אירע: ״— — װיל1 א-נער ז*ן טאבםער נעבן א םאן נאר אויף דעם נעלט דא סרעפמ דפר צאן, אין װען ער ו־רער חתן) איז, אן א-זל־םר-בער, א צװערנ, א נאר, א קלאק, א לאין, האם ער נאר געלם, םוט םען נאך אים שנאין׳. בעסער האט מען נישט געקאנט אונמערשטרײכן אליהו בחורם ״פלעבעישן׳ פאטאס, װי עס מאכט דאס אפאטאשו מיט אט דער ציטאטע םזן ״פאריז און װיענע׳... אין דער דריטער נאװעלע ״בײם קארדינאל״ שילדערט אונז י. אפאטאשו אליהו בחורס אינערלעכן פארטרעט, זיין לע־ בנס־פראבלעמאטיק. עס זענען אװעק די יארן פון שװערער נויט, פון קאמף מיט קאנקורענםן־גראפאמאנען, פון אפהענגיק־זײן פון פאטראנעסינען. דער קארדינאל עדזשידיא װיטערבא האט דעם ״מײנסטער׳ און ױין משפחה פארױכערט א רײק לעבן. דער ״מײנסטער׳ איז געװארן דעם קארדינאלם א נאנטער פרײנט און ער קאן זיך מיט א רויקן קאפ וױדמענען זיינע פילאלאגישע אר־ בעטןיאון ליטערארישע שאפונגען. װאלט געדיכט, אזי ער האט דערגרײכט דעם ציל סון זײן לעבן, יאז ער איג גליקלעך אנגיע־ קומען אין א ױכערן האפן. עם װאקסט אבער איך זײן *נשמה אומרו. ער װערט געפלאגמ דורך םםקות, ער איז מםופק אין דעם זין םון זײן גאנצער, ביזאהעריקער שאםונג... מיט װזןס האט ער אויסגעפולט זײן לעבן? און צי האט ער ויך םארװארצליט אין יעם דור, װאם קוםט אן? װאס אזוינם האמ ער געשיאפן, בכדי צו באפעסטיקן דעם ײדישן גייסם? זי פארשער - די װיסנ• ״אפטלער האבן אין זײערע אפהאנדלונגען 'װעגן אליהן בחור אײםגעמיטן אט די פראגן, געשטעלט האט זײ ערשט דער קינסט־ לער - אפאטאשו. און ער האט אונז געגעבן א פראכטפולע סצענע אין דער ביבליאטעק םונם קארדינאל און געװיזן אונז, ײי דער ״מײנסטער׳, געםינענדיק זין אין אטא דער ביבליאטעק אײנער אלײן באטראכט אלע ארנומענטן פריא * און קאנטרא' זײן װיסנשאפטלעכער און ליטערארישער טעםיקייט. דו הערסט שטימען סון לאנג־פארםלאםענער סארגאנגענ־