Literarishe bleter · 1933-06-23 · 25 (23.6.1933) · p. Seite 402

ליטערארישע בלעטער נ\מ. 25 ׳.476) זײס 402 רעליגיעזן פאטאס די נביאים, בעיי-המלמוד, חכמי־םפרד, םקיבל־ם אין צפת און דער בעשיטן ײדן פארמאנן נישט קײן מסירת-נפש? צי זענען בארז װערטלאז די טויזנטער קרבנות פון קרײץ-צוגן, פון די םלאקערע:• דיקע - שײםערהויפנס אין שפאניע און פון די ת׳ח-שחיטות אין אוקראינע? הײנט די ײדישע רעװאלוציאנערן, װאס זענען צאלרי-ן אומגעקוםען אויף די סיבירער תליות און אויך די, װאם שםאכק איצט אין די תפיסות? ײדן פארמאגן נישט קײן פארשטעלונג װעגן קיין טראנם־ צענגענטער װעלט? װי אזוי-זשע איז מעגלעך געװען דאם םרײ. דיקע שפרונגען אין די שײטערהױפנס ארײן? װי אױי זשע איג מעגל״ך געװען די מאסנהאפטע זעלבסטקרײציגונגען אויף קידוש• השם? די גאנצע ײדישע מארטיראלאגיע איז דאך געװען םאר• בונדן מיט דעם אידעאל פון עולם הבא און גלויבן, אז דער אײ• ביקער םויט װעט פארשניטן װערן פון דער װעלס װבלע המות לנצח). צי װעגן װירקלעך אין דער ײדישער געדאנקען-װעלט די װירטש*פטלעכע פראבלעמען איבעד די עטישע? - ס׳טײטש די גןזנצע פארשטעלונג פון דעם טראנצענדענטיזם און תחײת-המהױ איז דאך פארבונדן סיט א עט ש-משיחישן אידעאל פון גערעכטיג- קײט. /עולם בא אין בו לא ״מיתה לעולם עלםי$', ואין בו לא חטא ולא עון, ולא מיות ולא מרצות...' (ם׳װעם אויפהערן דער ,אײבעיקער טויט׳; זינד, פארברעכנס, שלעגערײען און אוכ■ נערעכטיגקייטן װעלן מיר נישט עקזיסטירן.. מיט איין װארט אויף דעם סמך פון די אלע היטלעריסםישע ״תורות׳ קען מעןיזאגן: ״ליעב פאטערלןןנד, םאגםט רוהיג זײן. פעסט אונד טרוי די היטלער-װאכס אם רהײן: דאם לאנד פון קאנט, לעסינג, געטהע און שילער מעג איצט באמת רויק זײן... אנונג, פון דער אנדערער זײט װידער איז דאס קנאפע אכטהונ• רערטזײטיקע בוך׳ נעשריבן שטארק צעצויגן, אזוי אז עם נו־ דיעט אפטמאל׳ביז חלשות. לויט דער נײםטער ראסן-פארשונג איז איצט בכלל א שטות צו רעדן װענן אן אײנהײטלעכן ראםן-רײנעם טיפ אין אײראפע. די פעלקעי־, װאם וױינען אין אײראפע בילדן דאך א אמאלגא• מאט פון א פארשידנארטיקער ראסן-קרײצונג, און אדאנק דער דאזיקער קרײצוננ איז אײראפע געװען שעפעריש. א באדײטנדע צאל גרויסצ דייטשע גײםטער איז גארנישט געװען פון ריינער דײטשער אפשטאםונג. אזוי, למשל, זענען געװען פון סלאװישער אפשטאמונג: לײבניץ, לעסינג (לאםיק-טשעך), ניטצשע (ניעצקי- פאלאק) פיײמאג (פאלאק) קאנט (א שאטלענדער). דאם זצלביקע איו אויך נונע אנדערע פעלקער. לערמאנטאװ (א שאיטלענד), ער הערצען (דייסש> פושקין (שטאמט פון נעגער), טאלסטאי (פון פרײסן). די יאגעלאנישצ דינאםטיע אין פוי:ן שםאמט םון ליםע. דצר קעניג םטעפאן באטארי - פון םאדזשארן. דאס אונגארישע פאלק שטאמט דאך פון די מאנגאלן (אוגראפיניש• װוינט אין אײראפצ בסך הכל טויזנם יאר. * יידן וװינען *שוין אין אייראפע איבער צװײ טויזנט יאר און אין דייטשלאנד גופא שוין זעכצן הונדערט יאר. יידן זענען דורך דעם אײראפעישן קלימאט אזוי געװארן באװוינט, אז זיי אונטערשיידן זיך לגמרי נישט פון דעם ״עכטן׳ אייראפייער, מיט װעלכע עס איז אנטראפאלאגישע סימנים. גיכער זענען נאר- פאראן געװיסע פ ס י כ י ש ע אונטצר• שײדן, וױיל ײדן לצבן דאך ם׳רוב אין ספצציםישע געסא-בא- דיננונגען. עס איז באמת א ביטערע איראניע פון גורל, װען אין צװאנציקסטן יארהונדערט קומט א גראביונגערישער שארלאטאן צו אן אלט םאלק מיט דעם פארװורף, אז עם האט לעכערלעך געםאכט די רעלייגיע. צי האבן באמת נישט פארמאגט קיין גענוגענדיקן דד. 'צחק ׳נניעעד / $11רשס י. אפאטאשוס נײע היםטארישע דערצײלובגעז א ם$ג אי] רטגעגסבורג; א?יח1 בחןר. ני?־יזן.דק 1933 טראכטונגען׳, מיט װעלנע ס׳איז דורכגעפלאנטן אריםטאס (א מיטצײטלער םון אליהו בחור> באריםסיע ריםער־דיככונג ״ארלאנדא-פוריאזא׳. אנדערע האבן װידער אונטערגעשטראכן דעב רעאליסםישן כאראקטער פון אליהו בחורס רעפלעקסיעס, װ>.ס זענען ארײנגעװעבט אין זײן באארבעכונג פונם ראמאן ״פאריז און װיענע׳. עס זענען אויך אנגעםערקט געװארןגעװיסע שטריכן אין אליהו בחורס שאפוגגען, װאס ל>.זן זיך *פארגלײכן מיט ענ• לעכע שטריכן אין די שריפטן פונם באריככן, איטאליעניכןשרײ- בער און פון פאשקװילן אין ״קורצחײליקע׳ געשיכטן, פיעמרא ארענטינא. דער שרײבכר פון אטא די שורות האט אנגעװיזן אין אן ארניקל (אין ״ליםערארישע בלעטער׳ 1928), *אז עםלעבט אין אליהו בחור אלט-ײדישע ראמאן-באארבעטונגען <װי אויך אין זיין פאשקװיל ״המבדיל׳) א נײער גײסט, א נײער פאטאכ, - דער פאטאם פונם פלעבעייער־קלאס (קלײנבירגערטום), װאס שטעלט זיך אקעגן םײ דער םופערנאטוראליסטיק פון די ריטער־לײט, סיי דער פראקטישקײט און זעלבנטצופרידענהײט פון פאטריציאט (גרויס־בורזשואזיע). דאס אלץ איז באװיזן געװארן, מיט גרעםערע אדער קלענער פירושים, די םארשוננען כון אונזערע סילאלאנן און ליטעראטור-היסכאריקער האבן לםוף אויך באריכות באהאנדלט די װיכטיקע ראל, *װעלכע עס האבן געשפילט די םרויען פון באלעבאטישע הייזער אלס ״פאטראנעסינען׳ - פראטעקטארקעג פון דער אלט-ײדישער ליטעראטור (עריק, שטיף, צינבערנ). װי געזאגט, האט י. אפאטאשו גרינדלעך באהערשט די וויסנשאפטלעכע ליטעראבור װעגן *אליהו בחור. ער איז אױך םיף ארײנגעדרינגען אין דער אלגעמיינער ליטעואטור װעגן דער אי־, טאליענישער רענעסאנס־תקופה און אין דער קולטור־געשיכטע, ײאם האט א שייכות צו אשפנזישע יידן, װעלכע האבן ויך בײם 4. אליהו בחור י. אפאטאשו האט אונז געגעבן א פארכרעט פון אליהו בחור - ז־עם ערשטן גענויער באװוסכן אלט-יידישן מחבר - אין 3 קורצע גאװעלן, װאס זענען אמתער פערל און אונזער נײער פראזע. די *נאװעלן האבן פאלננדיקע ״קעפלעך׳: ״א פאשקװיל׳, ״דפר מייסטפר גײט *פארקויפן א בוך״ און ״בײם קארדינאל׳. אינם דאײקן קליינעם נאװעלן-ציקל האט אפאכאשו אויסגענוצט כמעט אלע נייערע אויספארשונגען װעגן אליהו בחור, װאס זענען געמאכט גפװארן פון שטיפן, עריקן, צינבערגן, ײײנרײכן, שאצקין און דעם שרײבער פון די דאזיקע שורות. ביז נישט לאנג איז איליהו בחור באװוסט געװען דערעיקרשט װי א העברעישער פילאלאג, ײאס האט געהאט א גרויםן שם בײ די הומאניסטן פון דער רענעסאנם-תקופה. בלויז אין שטיינשניי- דערס ביבליאגראפישע שריפטן האט מען געקאנט געפינען א ביסל פרטיםיװעגן אליהו בחור װי װעגן דפםימחבר פון דער בארימטער באארבעטונג פון דעם מיטלאלטערלעכן ,^בבא׳-ראמאן (״בבא׳-מעשה׳). ערשט אין די לעצטע יארן איז דורך דער פאר־ שונג פעסטגעשטעלט געװארן, אז אליהו בחור איז אויך דפר מחבר פון כאראקטעריסטישע פאר זײן צײט געגראמטע פאשקוױלן און אז ער האט אחוץ דעם ״בבא״-ראםאן נאך א ריטער-ואמאן ״פאריז און וױענע׳. מען האט אויך פיקסירט א פאר עיקר- שטריכן, װאס זענען כאראקטעריסטיש סײ פאר דפם ״מײנסטפר׳ אליהו, סײיפאר זיינפ שאפונגען. אזוי א שטייגער האט מ. עריק קלאר געמאכט באריר-פונקטן צװישן אליהו בחורס ״מוסר׳, װעלכן ער פלעכט אריין אין זײנע ראמאן-באארבעטונגען, מיט די ״בא־