Literarishe bleter · 1933-06-23 · 25 (23.6.1933) · p. Seite 399

זײם 399 ל-טער&רישע בלעטער נים. 25;476) הויב םון איר גרינדונג א גאנץ-קלארע פארששענדעניש פאר דער לאגע און זיך קײנמאל נישט אײנגערעדס, אז זי קען זיך פארױאנדלען אין א .קולטור-ליגע״. זי האט דעמאלש באשלאםן נישט צו דערלאזן, אז גאנצע ארגאניזאציעס זאלן זיך אנשליסן אן איר, סייק יעדער איינציקער מיטגליד איז מםבים דערמיט. אויב נישט, דעמאלט זאלן ארײגגענומען װערן אין דער ,קול• טור־געזעלשאפט״ בלויז די, װאס װילן דאס, בעת די אנדערע זאלן בלייבן אין דרויםן דאס הײםמ, אז נישט די געזעצלעכע פערזענלעכקײם, די ארנאניזאציע, גאר די פראקטישע, דער אײנצלנער מענטש, איז אין דעם םאל די אײנם, אויף װעלכער די ,קולטור-געזעלשאםט״ קען זיך שטיצן, דאס איז דער גרויסער חילוק צװישן די צװײ םארטן קולםור ארגא יזאציעס. די ,קול• טור געזעלשאפט״ קומט נישט שאםן ארדענונג אין טעטיקײטן, װאם גײען אן םםילא, נאר זי מוז םארמאגן עפעס אײגנם, צענטראלס — אחוץ דער םארששענדלעכער, נאטירלעכער פאזי״ ציע פון ײדיש, - װאס זאל שטעלן אלגעמײנע אויפגאבן צו יעדן מיטגליד, װאם זאל װעקן און אויםפאדערן. די ,קולטור• געזעלשאפט״ איז גיכער ענלעך צו א פארטײ, װאס שטעלט זיך אבער בלויז קולטור־צילן, אײדער צו א מין פארבאנד פון פארשידענע זעלבסטשטענדיקע םארײנען, װאס איז דער כאראק• טער םון א ,קולטור-ליגע״. דאם מזל סון א ,קולטור-ליגע״ הענגט אפ פונם םריד* לעכן צוזאמענלעבן םון אירע םארשידענע טײלן, בעת דער װיכטיקםטער לעבנם-נערװ פון א ,קולטור-געזעלשאפט־ ליגט אינם כאראקטער םון די צענטראלע אויפגאבן, װאס זי שטעלט זיך. אויב מיר נעמען אן דעם טעזים, אז אין דער איצטיקע־ צײט איז קײן פלאץ נישטא פאר א ,קולטור־ליגע״, דעמאלט שטעלן זיך פאר אונז אט װעלכע פראבלעמען: װאסערע לעבע• דיקע אויפגאבן זעען זין ארויס אין אונזער קולטורעלן און גײםטיקן לעבן בכלל, אין נאסען םון װעלכע מיר קענען איצט בויען א .קולטור־געזעלשאפט״? װעלכע לאזונגען און טעטי• קײטן קען אזא געזעלשאפט ארויםרוקן, װאס זאל אין דער איצטיקער טראגישער צײט, װען געפאר לויערט םון אלע זײטן, קענען אנצינדן מיט באגײםטערונג די מינדסטע אנהענגערשאפט? װעגן דעם - אין קוסענדיקן קאפיטל. — סינדער ושוו־גאד *• \ ט ״ י -עז-אקםאר: ש. נ י נ ע ר, נױ-יאיק י!(רגאנג דעו קינדעו זשװנאל װערט געלײענט אין אלע ײדישע שולן אין אמעריקע, קאנאדע און אנדערע לענדער. דעו קינדעו זשװנאל דארף ארײנקומען אין יעדן ײדישן הויז. אין ןינדעו זשװנאל דדוקן זיך יעדן חודש דערצײלונ• גען, לידער, נײעס, נאטן, שפילן, ביאגראסיעסז א.'אז. װ. ז ' >־י )ןבאנזזםענםס-םרײז^ יאד 2 ד^?־װד *דרעם: ססחסע^ 1זחס560 133 ,"!סחתטס(• ת16)ח1>1״ .׳ל .א .ז1תס¥ בװישן זײערע מיטגלידער, װי קענען זײ זיך אלײן םארראטן אפ־לו װען א טײל פון זײ זאלן דאס װעלן ז און אויב מען נעמט אמים די פאליטישע פארטײען פון א .קולםור-ליגע״׳סעדעראציע, ױעלכע זשע אנדערע ארגאניזירטע גרופעם בלײבן, װאם האבן שוין פון פריער זיך מתעסק געװען מיט קולטור־ארבעט ז אין אמע• ריקע איז די לאגע א גאנץ-אנדערע אין דעם פרט, אבער ביי אײך, דארט, איז דאך, װי װײט איך װײם, קולטור-טעטיקײט אן אײביקע דינםטמויד אין די קיכן פון די צענםראל-קאמיטעטן. בנוגע פאםאס פאר ײדישן קיום איז נישט נייסיק קײן סך צו רעק. די גרעסטע צ>ל םירער פון ײדישן םאציאליזם א״ז אץ דעם פרט זײער נאענט צוגעקומען צו דער שטעלונג פין די, װןןס מיר רופן אין אמעריקע ,יאהודים״, די רעליניעזע ־צפארמער. די לעצטע שרײען, אז זײ זענען בירגער פון לאנד נאר פון ײדישן גלויבן. בעת די פארשפרײטסטע פארנען פון ײדישן סאציאליזם זענען געגאננען אויפן װעג סון ,פראלעטא• וישע בידגער פון דער ײדישער שפראך״. די לעצטע העלפט, ײדישע שפראך, איז בײ טײל א נעירשנטע צוםשעפעניש, פץ -עלכער זײ װאלטן גערן נעװאלט פטור װערן, בײ אנדערע, א סאראנען-לאזונג, װײל אין דער אמתן װאלטן זײ געװאלט עפעס נרצסערס און רעדן װעגן דעם מיט מער ענטוזיאזם, אבער מען פאר נישט. הײנםיקע צײטן, און אין דער אטמאססער , װאס איז בײ אונז געשאםן געװארן, איז א מורא צו רעדן מיס נא׳ ציאנאל־קױםיםםישע רײד. אויף אזא אופן סעלן איצט אוים באדינגונגען, װאס האבן אמאל מעגלעך געמאכט די פארשידענע ,קולטור-לינעס״. דמילא דארף איצט דער צוגאגג זײן איגגאנצן אן אנדעדעד, און װער עם זעם דאם נישט, באגײט, דאכט זיך מיר, א פעלער, ױאס קען קײן גוםס נישט ברענגען. אזא מין פעלער איז נישט לאנג צוריק באגאנגען ד״ר חײם זשיטלאװסקי אויף א לאנד• באראםונג םון דער היגער יידישער קולטור-געזעלשאסט. ער האט זיך געשטעלט אויפן שטאנדפונקט, אז בדי א מענטש זאל נעהערן צו דער ,קולטור-געזעלשאפט״, דארף ער ב־ויז מסביס זײן אויף צװײ פונקטן. ראשית, דארף ער זיך באטײליקן אין קילטור-ארבעט אויף יידיש, שניו/ דארף ער האלטן, אז יידיש איז די נאציאנאלע שפראך. דער צװײטער פונקט איז גיכער ד״ד זשיסלאװסקיס אײגענע טראדיציע, אײדער א לאגיש גויט׳ ױענדיקער אויםפיר פון דער טעטיקײם פון דער .קולטור-נעזעל• שאפט״. און װאלט אונזער ליבער דאקטעי־ געקענט פועלן בײ זיך מװתר צו זיין אויף דװקא ציען מענטשן בײ דער ײדישער נעשיכט־פילאזאםישער צונג, און לאזן זײ םאן פראקסישע קייטור-טעטיקײט אין ײדיש אן שום ,פארװאס״, װאלט אויך דער צװייטער פונקט געבליבן איבעריק. אין דער פראקטיק איז דאך דער פונקט זיכער איבעריק. ממילא בלײבט איבער בלױז אײנס: קולטור אויף ײדיש. דאם םירט נישט בלויז צו א לויזער פארבינדונג, װאם י״נם כמעט קײן שום התחייבותן נישט ארויף, נאר פשוט צו *געגדיקן פאראליז. םאר א .קולםור-ליגע״ איז אזא פלאטאנישע, דינע, צארטע, נאז־ארטיקע ליבע זײער גוט און זײער געװונטשן, ייײל דארט ליגט די ארבעט אין די זעלבםםשטענדיקע םעקציעם. דער צענטער דארף בלויז שאםן אויםן בעסטן, גלאטיקססן אוםן די ריכטיקע קאארדינאציע צװישן די צװײגן. איצט אבער איז נײשיק א לאזונג, װאם זאל װעקן שלאפנדיקע ענערגיע, נישט א שלים-פראגראם, װאם זאל אײנשסילן צעהיצטע געמיטער פון קעספנדיקע צדדים. די קעמםנדיקע צדדים דארםן איצט נישט, ײילן איצט נישס קײן אנדערע ארגאניזאציעס אחוץ זיך אלײן. די הינע .קולטור-נעזעלשאםם״ האט ארויסגעוױזן אין אנ•