Literarishe bleter · 1933-06-16 · 24 (16.6.1933) · p. Seite 390

ליטערארישע בלעסער נומ. 24 (475) זײם 390 דר. ש. י?דיס / ת^-אבייב ד א ם א ו י ט א־ד א־פ ע פ ו ן ג ײ ם ט קעגן דער נשמה. פון פיס קעגן מח. דער קאמף פון היסלעריז; קעגן יידנטום איז א איבערחזרונג פון קאמף צװישן רוים אוי י־ושלים. צװישן דער פארקערפערוננ פון מאכס און שװערד קעגן די אינקארנאציע פון גײסט און רעכם און גערעכטיגקײט. װאדאן קעגן יהוה — הײדנסום קעגן ײדנםום — גראבע־ פויסם קעגן אײדל־גײםט, האק־אויסשטאנד פון גולם קעגן שם המפורש! עס גײט צו ענד די אזוי שײנע לעםיגג-מענדעלזאן לע• גענדע. דארף די לעגענדע פארברענם װערן און אלע אירע רע• זולטאטן און אויסשםראלונגען. אן אויטא׳דא-פע פאר דעם ײדישן גײםט — און נײםסיק יידישע. דאסמאל װערן לײבער נישמ געברענט. נאר די לײבער פון גײסט — ביכער. איז אײך דאס נישט קיין נײעס אין אונזער געשיכםע• גאנצענע הויםן-װייז און זעקס מאל איז איז אין םינסטערסטן מיטלאלםער פון 1553—1593 געגאננען דער תלמוד אױף קדוש השם — װי א קנאפער יאר• הונדערם פאר אים — זיינע טרעגער, די תלמוד׳ײדן אלײן. דאס בוך האט ארויסגעװיזן די זעלבע טרײשאפט װי דער מענטש. די אויטא׳דאפעס האבן פארבר״נט ײדן, אבער נישט די ײדישע נאציע — אײנצעלנע בלעטער און צװײנן. אבער נישט דעם שטאמבוים, נישט די װארצלען. איז װוהין א צװיינ, א קערן׳פארטראגן, האט עם זיך װידער צעבליט אין גלאנץ און פראכט. דאט מען געקאנט הויפנײײז תלמודס פארברענען, אבער דעם .תלמוד״ — קײן םאל נישט. דאם בוך איז געװען צופיל אײנגעקריצט אין מארך און בלוט פון דעם מארטירער• ײדן־פאלק, אז װוהין ס׳איז פארבלאנדזשעט א יידן׳פוס, איז מיםגעגאנגען דאס בוך. נאר װען מ׳װאלט פארברענט דאס לעצ• טע יידישע הארץ, װאלט פרײװיליק מיטגעגאנגען דאס לעצטע ײדישע ,בוך׳. װוהין דאס פאלק — דארט זײן גײםט־שכיבה. און אויך אין דער געשיכטע פון דער נישט׳יידישער מענטשהײט איז מאסן׳בראנד פון גײסט נישט קיין נײעם. אין יאר 690 האט געלאזט אמאר פארברענען די אלעקםאנדרינישע ביבליאטעק פון א 700.000 ביכער פון דער דזנטיקער גריכיש• רוימישער קולטור׳ — װײל אדער זײ אנטהאלטן װאס דער קא׳ ראן, זענען זײ איבעריק, - אדער װאס נישט אין קאראן, זע• נען זײ שעדלעך — בלײבט איבער יעדנפאלס: םארברענען. און אויך פאר דער געשיכטע פון די גערמאנען איז די מא דיסטישע לוסט פון צעשטערונג קײן נייעם. א שבט זײער, די װ א נ ד א ל ן, האבן אין יאר 455 צעשטערט און פארברענמ גאנץ רוים — דאס רױם פון פאלאצן און קונםט׳טעםפלען. האמ םיך די גאנצע צײט פונדעסטװעגן פארדראםן: פארװאם גײט נאר דער ײדישער גײםם אין םײער׳טױט. איז געקומען אזא הײלנדיקע בארויקונג. מיר זענען נישטן אײנזאם. ע מ י ל ל ו ד־ וויג• ״נאפאלעאן״ און ״געטע״ האט זיך באגעגנט אויף דעם שײטערהויפן מיט ט א מ א ס מ א ן ״צויבערבערג״ און ״בודענ־ בראק״• - איז זײ הײמלעכער געװען דער לעצסער פונקן־שפריץ װאסערמאן ״קריססיאן װאנשאפע׳ האט זיך אנגעשפאדם אין אזא טײערן חבר װי עריך מאריא רעמארקם .אויף דעם סערב׳פראנס קיין שום נייעס׳. און טריי ביז צו דער לעצמער פײער־קויל זענען ארויף האנט אץ האנט זיגמונד פרויד מיט קארל קאוטסקי, פראנץ ווערפלגמיט געאדג קייזער, געארג בערנהארד מים היינריך מ א ן. ס ס ע פ א ן צ װ י י ג םים ק א ר ל ר ע ן. איז דאך <סיף) און װי אזוי דאס אריבערטראגן, אז אפילו אין דער פא׳ ליםיק ״שפוקט״ דער פארפלוכטער ײדן׳גײםט. מוז גלאדסטאן איבערגעהיפיט װערן פון א ייד מיט אזא יידישן נאמען װי דיזראעלי; קאן זיך קאװאור נישט באגײן אן זיין רעכטע ״ײדישע״ האנט, ארטאם; דער ״טיגער״. קלעמאנסא מוז זיך שטיצן אויף א יידיש שעפעלע װי מ א נ ד ע ל, — און א לענין מוז האבן א ײד טראצקי. ך׳ץ ס*ב) ז־ינ*. זײן דערגענזונג אין טעמפעראמענט, און פאנפארע-שאסן. און אויף דײטשער ערד — האט דער גרינדער םון רײך, ביםמארק, געהאט צו זיננען און צו זאגן פון זײן געפערלעכסטן אנטאגאניסט, פ ע ר׳ דינאנד לאסאל, דעם האנדלס-ײדן פון ברעסלוי; האט זיך א רבניש אויסזעענדער ייד, קורט אייזנער, אװעקגע■ זעצט אויך דעם קאטויליש־בײערישן טראן פון די װיטלםבאכן אלס ערשטער פרעזידענט פון דער בײערישער רעפובליק, איז א ײדישער ״אלטער בחור״ װאלטער ראטענוי געװען דער רעטער פון דער דײטשער דוירטשאפס אין קריגסצײטן. און געװים א סך דערפאלגרײכער װי דער דײטשער שטרעזמאן צו ראטעװען דײטשלאנד אין שלום־צײט. און אפילו אין דײטשן סאציאליזם איז די זון גע־יען דער ײד מארקם, און די לבנה — דער דײטש ענגעלס, איז ב ע ר נ ש ט י י ן געװען גײסטרייכער װי קאוטםקי, ראזא לוקסעמבורנ — פײערדיקער, װי קארל ליבקנעכט. און האט דער ײד, דער ״ױד זיס׳ — לעא פויכםוואנגער מיט זײן ײדיש נביאישער אינטואיציע פארויסגעזען די װילדקייט און שגעון, װאס גײט אויף דייטש׳ לאנד און אין זײן שוין לאנג דערשינענער כראניק פון דער בײערישער פראװינץ ״דערפאלג׳ פארױס׳ארא:ג־.ריסן די קרוין פון דער ״בלאנדער בעסםיע׳ און פארויםבאװיזן װי אין אנ־ דערסאנס מעשהלע, אז קעניג היטלער איז נאקעט. דער קוים א יארהונדערט פון דער עמאנציפאציע פון די ײדן אין דײטשלאנד האט באװיזן, װאם אפילו א שאטן פון פרייהײט קאן אויסכשופן אויס די עדשט נעכטן געטא׳געלע פלעק׳ײדן א מבול פון שעפערישער ענערגיע, װירטשאפטלעכע אץ קולטורעלע — אץ זײ אין פלעיאדעס גאנצע פון רעפרע• זענטאטיװע פיגורן פון װיסנשאפט און קונסט, מוזיק און טעאטער, פינאנץ און פאליטיק — ארײנגעגאםן אין דעם ארגאניזם פון דעם דײטשן נאציאנאלן רײכטום — און אים מיט אזוי פיל גראדן רײכער און העכער, שארפער און לעבהאםטער געמאכט, געהויבעלער און פאראײדלט. און געהאלטן אין אנגעלאדענער עלעקטראנען׳שפאנונג. איז געקומען דער נאבאטן׳רעװאלט קעגן גײסט. איז עס א רעװאלט פון אינסטינקט קעגן שכל פץ בלוט אביסל געשטערט האבן אויך דאם די אומגעהײער לאננע פויזעם צװישן די 8 בילדער. די םיבה ליגט אין דעם, װאס די דעקאראציעס זענען מאסיװע, בעת איצט באנוצט מען זיך מער מיט א הינטערגרונס, וזעלכער טוישט נאר די פאדערשטע פלאפאנען. די פארשטעלונגען זענען באזוכט געװארן פון זײער סיל קריסטן. מאנכע איז דײקא זײער געפעלן, וואם ײדן האבן אויך געהאט ״מיליטערישע פאטריאט;' דאס טעאטער געפינט זיך אין אן עכט״יידישער געגנט, וװ ס׳זענען'בעת די פארשטעלונגען, פארגעקומען, דורך כוליגאנעס, אנ־ טי־ײדישע אנפאלן,' און דאס האט זײער פיל נעשטעדט צום באזוך, אזוי, אז די פיעסע איז אראפגענומען געװארן פאר דער צייט.