Literarishe bleter · 1933-06-16 · 24 (16.6.1933) · p. Seite 389

זײט 389 ״יטעראוישע בלעםער נומ. 24 (475) ■;?םן װ^םערצהײג / װ$רשע גאלדפאדען עויף דעד פוילישעד בינע <ש ו ל מ י ת - א י ן 888 1, ,.בר־כוכבא״ אין 3 3 9 1) רייד פון אונטערטעניקן אליעזר, הי צו די מינטערע רופן פין בונטאר בר־כוכבא. דער ײנגער רעזיסער ה׳ שומאנער האט די אקציע פזן דער ערשטעד םעענע אריבעדגעפירט אייף אן אפענעם נ־יאץ. די דעקאראציע וערמאנט אן דעם כותל־מערבי. דא, ביים אפגיאנץ פון דעם אמאניקער ײדישן שטאיץ, איז א פאסיק ארט צו דערװעקן ועם דריסידיק נאציאנאין שטאיץ און דער דאןי־ קער דעקאראטיהער הינטערגרונד איז טאקע מער עלול, אז * די ערשטע סצענע ז..ל זיך ענדיקן מיט א פלאם־פײערדיקן אויסגע־ שרײ פון םאלק צו קענפן פאר דער או-אפהענגיקייט פין יהודה. דרן־אגב האט די רעזשי אזוינאך באקומען מער פרײע הענט פאר גרופירונגען פון מאסן־סצענעם. בײדע קעגנער, בר־כוכבא און אליעזר, האבן זיך זײערע ערטער צװישן פאיק, און נאר װען זײ רעדן, װערן זײ ארויכגערוקט אין פאדערגרונד דורכן שײן פון רעפלעקטאר, אזוי איז דאמינירנד די מאסע. די צװייטע סצענע קומט פאר ביי אליעזרן יאין שטוב, >.בער אנשטאט די הענגנדיקע כיאכטע, שטעלט דא פאר די ני־ נע אן עכט אריענטאיישע שטוב. אלס דריטע סצענע איז דא געגעבן געװארן די קרוינונג פון בו-כוכבא. אין ײדישן טעאטער װערט די סצעגע נישט גע־ שפייט. דא האבן זיך באקומען פײגע צערעמאניאל-בילדלעך. דא איז אויך ארײנגעפירט געװארן, אויף א פאםי״קן אופן, די מוזיק פון הענדיס ״יהודה המככי״, װאס האט נאך מער אקצענטױט דעם אריענטאלישן כאראקטער פון דער אקציע. דאס פערטע בילד איז געווען ממש א רעװעלאציע. אין ײדישן טעאטער פיעגט כען >.ט די סצענע יאין פאלאץ פון רוי־ סישן נציב רופוסז פארשטעין אויף א לעכעויעכן אופן. דא אבער אין דעם פאיאץ, געהאיטן אין עכט-רוימישן כטיל, האט״ זיך געפילט דאס פוײע, אויסנעיאסענע לעבן פון די רוימישע סאט־ ראפן, די באל-געזעישאפט, דער אפרו פלאץ פאר רופוסן, װאס פלעגט אין ײדישן טעאטער פארגעשטעלט הערן דורך א טראן, אגשטאט דורך א סאפע, די ריצער־דינער, דער ארײנגעפירטער גלאדיאטארן־טאנץ וסון נאהאוױעסקיס ״קװא װאדיס*) - אלץ האט געגעבן דעם נויטיקן קאיאריט. די אנדערע 4 ביידער זענען שוין געװען װי לויט גאלד־ פאדענס טעקסט, אבער אויך דא און דארט האט דער איבערזעצער־ ועזשיסער ארײנגעבואכט ענד״ערונגען. אזוי״ איז דינהס ליד אין תפיסה נישט קיין רעזיגגאציע־ליד, נאר דװקא א ליד, װאס מונ־ טעוט צום אויפשטאנד. אין דער סצענע ארום דער מויער איז אוײנגעפױט געװען א דעפילאדע. אין דער יעצטער סצענע איז אויף אגוטן טעכנישן אופן דורכגעפױמ געהארן די װיזיע פון אוסגעבראכטן אליעזר (זײער עניעך צו זער״װיזיע און שבועה־ סצענע פון ״האמיעט״ מיט וײן פאטערז. - דעקאראטיװ און רעושיסעריש איז ״בר־כוכבא״ אװעקגע־ שטעלט געהארן בשלמות. דאקעגן איז נעהען זײער צוריקשטעליק די שוישפילערישע זײט. אלע שפילער זענען טאקע קריםטן, אזוי אויך דער כאר מיט אײן אײנציקן אויםנאג/ אבער דאס באפרײט דאך נישט פון גוט שפילן. פילארםקי א;ס ״בר־כוכבא״ איז צו פיעגמאםיש און קאלט. ״בר־כוכבא׳ פארמאגט הײס אריענטאליש ביוט. פילארסקי האט זיך אבער ממש געשלעפט אויף דער בינע. די אנדערע שוישפי־ לער (אליעזר - פאװעל בארסקי. ״רופום״ - אדאם טארװיטש, ״פאפיס״ - אדאם גורעצקי, ״סעראפינא״ - לעאקאדיא פילארסקא) האבן יעדער מיטלמעסיק געשפילט. כמעט אלע״זענען זײ עלטערע, הײזעריקע שוישפילער, אײן גליקלעכעד אויסנאם איז געװען פרל. יעװגעניא בראנדט אלס ״דינהי־, אבער אויך זי איז געװען מער געזאנגלעך מי שוישפילעריש. נישט האבנדיק פאר זיך קיין ספעציעלע אפערעטן־אקטיארן האט דער אראנזשירער פון דער מוזיק, ה׳ ל. זעלמאן, נ״אר םיילװייז באנוצט גאלדפאדענס מעלאדיעס, איבערהויפט-די מער פאפולערע. ״בר־כוכבא״ אלײן האט גארנישט געזונגען. (1 אין מ. זייפערמס ״געשיכםע פון ײדישן טעאטער״ װערט אפילו אנגעגעבן, אז גאלדפאדענם ״בר־כוכבא״ איז אויך געשפילט געװארן אויף פויליש, אבער ביז איצט איז נישטא קיין שום דאטע װעגן דעם און דעריבער דארף מען אננעמען פאר דער ערשטער ״בר־כוכבא״־אויפפירונג אויף פויליש. די אויפפירונג, װעלכע איז דעם 29 מערץ ד. י.' געמאכט געװארן אויף דער פוילישער בינע אין לאדזש (״מעאטער פאפולארני״). די איבער־ זעצונג איז דאסמאל נישט געװען קײן װערטלעכע, װייל זי איז געסאכט געװארן *דורכן רעזשיסער און ער האט זי מער צוגע- פאסט צו זיין קאנצעפציע. גאלדפאדע״ן האט זיין גאנץ לעבן געטענהט, אז מען האט נאך זיינ״ע א פיעסע 'נישט אויםגעפירט לויט די מענלעכקײטן, װ״אס זי ניט. דער פאטער פון יידישן טעאטער האט זיך ניסט באקלןגט אויפן שפ״ילן פון זיינע פיעסן, װײל ער האט תמיד געהאט גוטע אויספירער םאר די ראלן פון זײנע אפערעטן. דאס ײדישע טעאטער האט באלד אין די ערשטע יארן״ פון זײן גרי״נ־ דונג און אנטװיקלו״נג געהאט זייער פיל מוזיקאלישע כחות. האבן דאך די ערשטע אקטיארן געשטאמט פון משוררים און פאלקס־ זינגער. פון דער אויספירונג פון זיינע פיעסן, האט גאלדפא־ דען געקליבן נחת. אויף וזאס ער האט זיך אבער שטענדיק בא- קלאגט איז געװען אויף דער אויפיפירונג פון זיינע אפערעטן. גאלדפאדען האט געהאט דעם אמתן חוש און פארשטענדגיש פאר סיעאטער און האט דעם דעקאראטױון טײל פון דער פארגטעל1נג באטראכט פאר אן אינטעגראלן חלק פון דער פיעסע. אבער א חוץ קלײנע אויסנאמען זענען גאלדפאדענט פיעסעס שטענדיק אויפגעפירט נעװארן אויפן פארנאכלעסיקסטן אופן. ךעי דערפאלג פון זײנע אפערעטן איז תמיד פארויסגעגאנגען דער פארשטעלו״נג, און די יידישע טעאטער־דירעקמארן האבן דעריבער דעקאראטיװ קײנמאל נישט געשאנקען קיין ספעציעלע אויפמערקזאמקײט גאלדםאדענס פיעסעס. האט די האנדלונג געמעגט פארקומען אין א קעניגלעכן רוימישן פא״לאץ, אין א שפאנישן פירשטלעכן הויף, אדער אין דעם שלל-רײכן בית־המקדש, האט די בינע פון יידישן טעאסער שטענדיק סיט זיך פארגעשטעלט די בארימטע אראפגע־ לאזטע שטיקער לײװנט, װאם״ האבן זיך געשאקלט, װי אין א קדחת. די אקטיארן זענען געװען אנגעטאן אין קאסטױמען, װאס האבן קיינמאל נישט דאקומענטירט זײער עפאכע. דערצו זענען גאלדפאדגס אפערעטן געװארן א טראדיציע. עס איז שוין פאראן א חזקה, אז״אזא און אזא בארד םראגט מען אלס ״אברהם״, אזא און אזא שטיק לײװנט פלאנטערט זיך אין צימער פון ״מנוח״, און אזוי און אזוי שטײען די 6 אדער 8 כאריסטן אלס ״דאם פאלק״ אין בר־כוכבא. אן אויסנאם זענען, נאטירלעך, געװען די אויפפירונגען פון גאלדפאדענס פיעסעס אין די ײדישע קונםט־טעאטערס-ביי מאריס ש־וארצן (כישופמאכערין, קוני־לעמל, לא תחמוד/ בײ א. גראנאװס־ קין (כישופמאכער), ביי זיגמונט טורקאװ זלא תחםוד/ ביי װניט- דורך מנחם רובין^יקוני לעמל) און אנדערע. די איצטיקע אויפםױ ונג פון י. שומאכער, - א ארטיסט אין געװעזענער כיטגליד אין דער יידישער קלײן־קונסט־בינע .א־אראט״, האם אײן מאל פאר אלע םאל איבערגעבראכן אט די טראדיציע. שוםאכער האט פולשטענדיק אפגעטראטן פון פארגלי־ ויערטן סטעראטיפ פון די ״בר־כוכבא״־אוייפפירונגען אין ײדישן כעאטער. צום ערשטן מאל זעען מיר דא זאס מיליע, די סביבה אין אטמאסםער פון ארץ־ישראל און אירע ״ רוימישע סאטראפן. סיי די ד״עקאראציעס, <ב. ודטקאװסקיז מאסיװ אין זײער געבוי, סײ די קאסטיומען, צוגעפאסט צ״ו זײער עפאכע, גיבן צום ערשטן -אל דעם״ נלאנץ פין גאלדפאדענס פאלעסטיגער פיעסע. בײ גאלדםאדעגע״ן הײבט זיך אן ״בר-כוכבא״ אין א שול. דאם איז מער אין הסכם מיט גאלדפאדענס שטילער הםכמה צו די