Literarishe bleter · 1933-06-16 · 24 (16.6.1933) · p. Seite 386

לימערארישע בלעטער נום. 24 (475) ײט 386 גצהערט אײן רוף: א פרייע װצלט, און געזונטע יידישע סאסן צװעיף קינדער. עס זענען אין זאל דערביי געװצן נאך עטלצכע מאל צװעלף פון זעלבן שניט. יעדער פון זיי טראגס שוין מיט זיך נײע דערפארונגילן, פארשטענדיניש״ באצױנג צום ײדישן לעבן. און געטראכט האט זיך מיר: װען די שולן װאלטן געװצן פיל מצר, װען נאך אייניקע טויזנט קינדער װאלטן געגאנגען אין עטלצכע מאדערנצ ײדישע שולן, װאלטן דאך די רעזולטאטן געװען נאך גרעסערע. און - די סביבה דא פאר די קינדער פון דעם שניט װאלט גצווען א גרצסערע, א ברײטערצ, זיי װאלטן מער חברים געהאט! װען נאך טויזנטער װאלטן גענאננעןיאין אזוינע שולן, ויאלטן דאך נאך טוינטצר פון זײ עפעם מיטגענומען מיט זיך אויף דעם װענ צו דעם היגן אםעריקאנישן לעבן, מיט־ גענומען און צוריקגעקומצן, װי אײגעגע צו אייגענע, און דעו צונויפבונד פון די היגע נייע יידישע מאסן פון אנדערע לענדער װאלט געװען א פעסטצרער, א באנײטער און א געשטארקטער. די ײדישע שול אין ראטנפארבאנד לויטן באריכט פון בילדוננס-קאמיסאריאמ לערנען זיך איצכ העכער סט3 טויונט ײדישע קינדער *אין די שולן פון ראטנפאי• באנד. די צאל שילער אין די יידישצ שולן, למשל, אין קיעװ גופא, דע־גרײכט 31 פראצ. פון דער אלגעמײנער צאל ײדישע שול-קינדצר, אין די ששעטלעך פון קיעװער געגנט -*75 פראצ. פון דצר אלגעמיינער צאל קינדער. די צאל עילער אין די ײדישע שולן האט זיך פאר די לעצטע 5 יאר סטאביליזירט און פארן לעצטן יאר אפילו עטװאס פארגרעסערט. דאם דערקלערט זיך דערפיט, װאס די יידישע שיול איז אװעקגעשטעלט אין אלצ פרטים נישט ערגער פון די נישט■ ײדישע שולן. 89 פראצ. שילער אין די יידישע שודן לערנען זין באפרידיקט און גוט. דצר גרעסטער טײל שילער אין די ײדישע שולן וביו 70 פראצ.> זענען קינדער פון ארבעטער. איצט אנס■ װיקלט זיך א נצץ פון יידישע צצן-יצריקע שולן. דער קאמיםאריאט פאר פאלקסבילרונג האט לעצטנם פאר• ארדנט, אז בלויז די עלטערן האבן דאם רעכט צו באשטימען אויף װעלכער שפראך זײער קינד זאל זיך לערנען. צװינגען על• טערן, זיי זאלן אפגעבן ז״ער קינד דװקא אין דער שול, װו עס װערט געלערנט אויף זײער נאציאנאלער שפראך, איז סארבאטן די אויפנאם-קאמיסיעם דארפן זיך רעכענען מיט דער װירקלעכעי מוטער-שפראך פון קינד און מיט דעם װילן פון די עלטערן. ביז איצט, װייזן אן די סאװעטישע יידישע צײמונגע[, האבן אין דער פראקטיק פון דער ײדישער שול געהערשט צוױי טענדענצן. פון אײן זייט אן אסימילאטארישע, פון דער צוױיטער זײט - א נאציאנאליסטישע. די אסימילאטארישע טענדענץ ךאט זיך באזירט אױף דער ״טעאריע׳, אז הױת ײדישע קינדער ביא■ הערשן אין באנוצן זין סיי-װי-סיי מיט דער שעראך פון דער מערהײט, צװישן װעלכער זײ וװינען - רוסיש, אוקראיניט, װייסרוםיש אאז״װ, דארף מען דעריבער אינגאנצן אפשאפן יידיש אלס לערנשפראך און דורכפירן װאס גיכער די 'רוסיםיקאציע, אוקראיניזאציע אאז״װ פון די ײדישיע שולן. די דאזיקע טעאריע איז אונטערגעשטיצט געװארן מיט כלומרשט אינטערנאציאנא■ ליסטישע ארגומענטן. פון דער צװייטעד זייט האט אין דער טעאריע און דעי פראקטיק פון דער ײדישער שולי געהערשט א נאציאנאליסטישע טענדענץ פון צװאנג-ײדישיזאציע. עס האט זיך אפילו אנטװיקלט א טעאריע װעגן די פיזיאלאגיש-ביאלאגישע אײגנשאפטן פון ײדישן קינד, װאם שטעלט מיט זיך כלומרשט פאר א באזונדער יאנכטיטוציאנעלן טיפ, אומאפהענגיק דערפון, צ״ו װעלכן קלאס אדער שיכט דאס קינד געהערמ. די באזונדערע אייגנשאפטן פון יידישן קינד זאלן באשטײן אין דעס, אז אלע יידישע קינדער, אויף װעלכער שפראך זײ זאלן נישט רעדן, רעדן זײ אין סוף אויף ײדיש, װײל ײדיש איזי זײער אײנגעבוירענע מוטער־שפראך■ אפילו װען זיי רעדן רוסיש, אוקראיניש אדער װעלכע עס איז אנדער שפראך, רעדן זיי ״יידישן רוםיש׳', ״יידישן אוקראיניש* אאז״װ, װײל די ביאלאגיע פון ײדישן קינד איז כלומרשט אזא■ <סוף אויף זײט 391> זאל אפילו אראפרעכצנצן א טײל פון דעם געזאגטן צוליב דעם, װיאס ״עפעס״ האבן זיי דאך גענומען פון דיי לערצר, בלײבט נאך אלץ א סך אויף זײער אייגענעם חשבון. דא און דארט אין די רעדעס האט זיך געדוכט: ״ם׳איז צופיל אויסגעלערנט׳, אבער באלד האם דאם קינד א פינקל געטאן מיט נאמירלעכקײט, מיט אמתדיקייט און מיט אײגנם;. ־אלע רעדעס האבן זיך באצויגן אויף דער אלגעמײנער טע־ מע: ״סאציאלע און נאציאנאיע פראבלעמען ביי יידן״. און אלץ האבן די ױ.גע פארשטײער אונזערע בארירט: צױניזם, אםימי־ לאציע, ״בונד׳, סאציאליזם, קאמוניזם, עמיגראציע, ליטעראטור, ײדישע ױגנט־באװעגונג. האט לילי סאלאװיאװ געזאגט: - די אסימילאטארן האבןיאונז צונעזאגט, אז דורך אסימי־ לאציצ װעט דע־ א.טיסעמיטיזם קדענער װערן. אבער דאם לעבן האמ באװיזן, אז דאס האט נאך ךעם אנטיםעמיטיזם פארשטארקט. זייער גאנצער געדאנק איז דורכגעפאלן. נישט אין דעם ליגט אדנזער רעטוננ׳ און דוד אפאטאשו (א זון פון י אפאטאשוו האט רעדנדיק זײער איינדרוקספול געזאגט: - מיר װעלן זײ איבערלעבן, די אלע היטלערסו - און האט דערבײ ארויסגעװיזן א סך פארשטענדניש פאר דעם גאנצן געש־כטלעכן גאנג פון ײדישן פאלק, פון די ײדישע מאםן. שלום בערגרין האט אין זײן רעדע געװאלט איבצרצײגן, אז אן ־אייגן לאנד א־ן פאלעסטינע װאלט געלײזט די ײדךפראגע. אבער ער אױ, דאכט ו־ך, גצװען דער אײנציקער ציוניסט אויף דער פארזאמלונג. אבער עס האט אים נישט געארט. ער האט זיך זיין קוק אויף דער ײדישער פראגצ, פארטיידיקט מיט אלער־ ליי ארגומענטן. מעי װינעצקי האט אין איר ״גראציעזער״ רעדע געזוכט צו באװײז;, אז דער איינפלוס פון ״בונד׳ איז פון פוילן, ליטצ, אריבער אין אנדע־ע לענדער און דער אײנפלום פילט זיך נאך עד הױב. װעגן קאמונױם האט גערעדט דניאל ליױויק (א זון פון ה. לייװיקז. ער האט אנגעװױן א,־יף דער ארבעט אין סאװעט־רום־ לאנד צו פראדוקטייװיזירן די ײדישצ מאסן. און דניאל א־ז גע־ שטיצט געװארן פון עװעלין פעפער, װעלכע האט גערעדט אויף דער טצמע ״פראלצטארישע קולטור׳ א גוט־דורבגעטראכטע רעדע האט געהאלטן הערשל אויער־ באך (א זון פון אפרים אייערבאך װעגן די ״נאציאנאל־סאציא־ ליסטישע פארטייצן בײ יידן״. ער (צי אימיצער אנדערש?> האט גוט באמערקט: ״א שאד װאס דאס װארט ״נאציאנאל־סאציאליסטן׳ איז לצצטנס אזוי פארמיאוסט געװארן פון היטלערן, װעלכער רופט זיין פארטײ אויך אזוי..." הערשל האט גערעדט װצגן דעם װי באדײטנדיקצ גרופעס אין דער ײדישער ארבעטערשאפט האבן געזוכט און זוכן נאך איצט, צו ברענגען א צונויפגוס פון סאצ־א־ ליסטישן געדאנק מיט דעם פראגרעסיװן ײדיש־נאציאנאלן געדאנק. משה קרעמער האט גערעדט װעגן דעם קאמף פאר נאציא־ נאל־קולטורעלצר אויטאנאמיע. ער האט בארירט די פראגע פון נאציאנען אין אמעריקע. ״ און משה איז אונטערשטיצט געװארן פון בימריס גאלד־ סמיט, װעלכע האט גערצדט װעגן ״ײדישע שפראך און ײדישיזם״. אן אינטערעסאנטע רעדע האט געהאלטן ליבי שילדקרעסט װעגן דצר השכלה באװעגונג. און ריינע װאנטיק ױעגן די ״סא־ ציאלע פראבלעמען אין דער ײדישער ליטעראטור״. עס מוז דא גלייך געזאגט, װערן, אז די מיידלעך זענען נישט אפגעשטאנען פון די יינגלעך, כאטש די יינגלעך האבן זיך מער ״געריםן״ ארויסצוװײזן זײער אר״אטאר־שקײט. איך האב געזען: די פארזאמלינג האט אויף דער גרויסער צאל קינדער״, װאס זענען געװען אין זאל, געמאכט א גוטן אײנדרוק. געװיינלעך האלט מען דאך רעדעס פאר די קינדער, איצט אבער האבן זײ הנאה געהאט צו זען װי באקאנטע רעדנערהאבן אויף דער בינע און אין זאל געמוזט זיצן און שװײגן און זײ, די קינדער, האבן גערעדט. די גאנצע זאך איז פארן שור־װעזן שוין גוט צוליב דעם, װאס אזא מין סימפאזיום דערנענטערט די שול־ריכטונגען אייגע צו דער אנדערער. און סוף כל סוף האב איך פון אלע קינדער