Literarishe bleter · 1933-06-16 · 24 (16.6.1933) · p. Seite 383

זײט 383 ייטערארישע בלעטער נימ. 24 (475) ון דרײ לענדעד גאנגען דער לעבעדיקער קאנטאקט צװישן די עקזיםטירנדיקע ײדישע שול־אינסטיטוציעס און דעם ברײסן ײדישן עולם. און אט גײט מען אומברענגען אײנע פון די שענסטע ײדישע אינ■ סטיטיציעס אין װילנע — אין גארנישט. — און אין דער גרויסער, מעכטיקער יידישער אמעריקע י אין דעם צװײ־מיליאניקן ײדישן נױ׳יארק — בלױז א פאר ײדישע מיטל־שולן מיט א פאר הונדערט ײדישע שילער, - בײ װעלכע ײדיש איז מיט געװאלט און מיט מסירת־נפש >רײנגע■ פלאנצט. עטלעכע מיטל־שולן, װאם זענען א קלײנער יידיש■ אאזיס אין דעם גרויסן ענגלישן נױ־יארק׳מדבר. אװדאי פרײען מיר זיך צוזאמען מיט די נױ-יארקער אמתע יידיש־פרײנט מיט אט דעם נצחון פון דער ײדישער שול אין אמעריקע, אבער עם איז דאך א װייטיק. װען מען דערמאנט זיך, אז די צאל פון יידיש־רעדנדיקע ײדישע קינדער אין אסעריקע איז אזוי קליין און נישטיק.י און זענען ז ין די פארײניקטע שטאטן, נאך די אלע אנשטרענגונגען, צוגעקומען אדער אפגעקומען עטלעכע שולן. — די לאגע אין תוך ענדערט זיך װייניק-װאס. װאס פאר א ב־א■ טייט קאנען האבן די יחידים-קינדער, װאם װערן האלב אדער-א פערטל דערצײגן אין ײדיש. קעגן דער גאנצער הונדערט טויזנ■ טיקער ײדישער קינדער׳מאסע. װאס איז אינגאנצן פרעמד יידן, יידיש און ײדישקײט! װאס פאר אן אויסזיכטן האט די יידישע שפראך, די ײדישע ליטעראטור. ײדישע פרעסע, ײדיש טעאטער. װען דער נײער דור, די נײע דורות אין אמעריקע זענען אוי■ סער און װייט פון יידיש? און מכח דעם יידישן שול-װעזן אין ראטנפארבאנד? מ־ר װערן יעדעס מאל איבערראשט פון די אימפאזאנטע ציפעין פון די עקזיסטירנדיקע שול-אינסטיטוציעס אין ראטנפארבאנד, אין א־בערהײפט אין אוקראינע און װײסרוסלאנד. די יידישע שול איז דארט פולבארעכטיקט, זי איז איינגעגלידעדט אין דעם אל■ געמײנעם מלוכה־בויעו. זי װערט באדינט דורך מלוכהשע למרער• סעמינארן און מלוכהשע פארלאגן. זי האט די בעסטע מעגלעכקײטן פאר װוקם און אנטװיקלונג. םאר די לעצטע 15 יאר איז טאקע דאס ײדישע שול־װעזן אויסגעװאקסן אין קאלאסאלע, ממש גוזמאדיקע ציפערן. אבער... אבער, בדי די יידישע שול זאל װייטער װאקםן און אנטװיקלען זיך, פאדערט זיך פולשטענדיקע איבערצייגונג, אן קיינע פא־באהאלטונגען און םפקות. דאס. װאס מען זעט ביי די אוקראינער און װייםרוםן און בײ די איבעריקע פעלקער און פעלקערלעך, װעלכע זענען איצט געקי סען צום פולן לעבן מיט זײערע שפראכן. ליטעראטורן און קול טורן. מיר שטעלן זיך פאר, אז זיי דארט שרעקן זיך נישט אזוי שטארק אין זײער קולטור־בויען פאר זײערע .־ידישיםט;״. דאס װאס מען באמערקט כםדר בי־ פ־ל פון די ײדישג סי װעטישע טוער, װעלכע באמיען זיך שטענדיק אונטערצושטרי־כן. אז יידיש איז לאו דװקא, אז די םפעציעלע ליבע צו י־דיש י,יז א ״ײדישיםטישע״ ירושה, פון װעלכער מען מוז זיך אומבאדינגט באפרײען, כד־ צו אריין אין היכל פון אמתןי קאמוניזכ, פונקט װי די אמאליקע משכילים האבן געשטרעבט פריעי־־שסעטעי ז־ך באפרייען פון יידיש, בדי צו קאנען ארײן א־נם היכל פון דע־ אמתער השכלה... דרײ באריכרן פונם ־ידישן שול-װעזן אין דרײ פארש־■ דענע לענדעד, — און סאר א טרויעריקע מחשבות זײ רופן ארויס. נחםן ע״דל /?;־עי־יעזנ דדײ באדיכטן פ די דריי באריכטן װעגן אונזער יידישן שול־װעזן אין דרײ לענדער, ױאס קומען דא װייטער — שפ־גלען אפ יעדער אײנער אויף אן אנדערן אופן און שטײגער, דעם צושסאנד פונם ײדישן שול־װעזן אין פײלן, אין אמעריקע און אין ראטנפארבאנד. די דרײ גאנץ׳באזונדערע און װעגן פארשידענע זײטן פין דער ײדישער שול געשריבענע באריכטן־ארסיקלען,-לאזן אי׳ בער זײער א שױער געמיט. סאר א שטעי־ונגען און שטרײכ■ לונגען אונזער ײדיש שול־װעזן האט פון אויסן און פון אינע■ װײניק, שטערונגען און שטרײכלונגען, װעלכע פאראליזירן דאס נארמאלע און געזונטע לעבן פון אונזער ײדישער שול. דא איז כען אנגע־ײזן אויף דעם חסד־גענאד פון ארטיקן מושל, װײל די ײדישע שול איז רעכטלאז, װײל די יידישע שול איז װי א דארן אין או־ג; דא איז דאס גאנצע ײדישע שול־װעזן װי א צראפן אין ים, עם נעמט ארום גאר א דינינקן טיכט; און דא איז די יידישע שול בײ פיל פאליטיגע טוער נישט קיין ע־קר, קײן זעלבםטפארשטענדלעכקײט, מיט פולע רעכט פאר לעבן און אנטװיקלונג, נאר װי עפעס אן איבערבלייבעניש םון די :אציאנאליסטישע ײדישיםטן, רחמנא ליצלן... ״*לעבט דאס ײדישע שול-װעזן אין פוילן אץ אײסערםט׳ ט־־ערע באדינגוננען, ־־ קודם־בל ־ רעכטלעכע און מאטעריעלע. צױ־שן האמער און קאװאדלע. די געשיכטע פון די פופצן יאר י־דישן שול׳װעזן אין פוילן — דאם איז א טראגישע געשיכטע, א מארטיראלאגיע פון טראגישן לעבן און עקזיםטירן בײ די סאמע טװערסטע באדינגונגען. װײניק איז נאך, װאס די ײדישע שול איז רעכטלאז, װאס זי באקומט גארנישט אדער גאר װײניק טסיצע פון זעלבסטםארװאלטונגען און דעי רעגירונג. איז זי נאך א־ישגעשטעלט אין יעדן מאמענט אײף אומגעריכטע קלעפ. האט כען פאר צװיי יארן מיט אזא מין קלאפ אװעקגעלעגט דעם לערער-סעמינאר אין װילנע, און איצט האט אזא קלאפ גע■ טראפן די באװוםטע גורעװיטש-גימנאזיע. צו דער ״גאלדענער קײט׳ פון פארשידע ע סארפאלגונגען איז צוגעקומען נאך א רינג. און דאס מיראדיקסטע אין דעם איז, װאס דער ארגאניזם פינם יידישן שול־װעזן אין פוילן איז צעװייטיקט, צעפײניקט, אז עס פילס שױן כמעט נישס דעם קלאפ. די דעפדעסיע בײ ד־ ײדישע שול־טוער און לערער אין פוילן איז זייער גרויס. דער קרײז פון די אקטיװע, איבערגעגעבענע םרײנט פון דער ־־דישער שול איז פארשמעלערס געװארן. מען האט אים בידים, פץ די אנפירנדיקע אינסםאנצן, שטארק פארשמעלערט, — איז דעדיבער דער װידעישטאנד קעגן די אננריפן, װאס קומען א־צט. א קלענערער. א שװאכערער. עם איז דאך םערקװירדיק: דאס יידישע שול-װעזן אין פוילן האט דאך אפילי נישט קיין אײגענעם ארנאן, װאם זאל אפשפיגלען אין זײן גאנצן סאר■ נעכ און טיף די טראגעדיע — יידיש-ש ל־װעזן. די פירער פון דעד ײדישער שול־ארגאניזאציע אין פוילן לעבן זיך אויס פא־ ליסיש און געזעלשאפטלעך אויף גאר אנדערע געביטן פאלי• פישע, געזעלשאפטלעכע, ליטערארישע ־־ און פאר דער יידישער שיל בלײבט נישט קײן צײט, קיין ענערניע. קײן אויפמערק■ זאסקײט. קײן קאפ און קײן הארץ. אזוי איז דאך די לאגע אייף אונזער יידישן שול־פראנט אין פוילן. װילנע איז א שטיקל אײסנאם. און טאקע נאר א ש ט י ק ל אויסנאם, — װײל א״ך די װילנער יידישע שול-טוער האבן זיך אונטערגעגעבן רער אלגעמײנער אפגעלאזקײט. — עס איז װי פארלוירן גע•