Literarishe bleter · 1933-06-09 · 23 (9.6.1933) · p. Seite 371

זײס 371 ליכערזןרישע בלעסער נים. 23;474) יתלמוד, רבנישע ליטעראמור) וכדומה. איז םאקע אויך רײף געװארן די צײם, אז מיר זאלן אלם אײנעם פון אזעלכע .רענע• סאנם׳-עלעמענסן דערקענעןי די ,װעלטלעכקײט׳, װעלכע מיר האבן קולטיװירם אין אונזער היסטארישן לעבן - יענע ,װעלט■ לעכקייט׳, װאס האט זיך אויסגעדריקט סײ אין דער אלמער װעלטלעכער *ליטעראטור אונזערער (אלט-ײדישער ראמאן לויטן שטייגער פון ריטער-ראמאנען אדער אלט-יידישע נאוועלן לײטן שטײגער םון באקאטשיא און ענלעכע ,כתבות׳-שרײבעס אדער אין אנדערע .*אלט-םרענקישע׳ געזעליגקײטס םארמען, ווי א שטײנער אין די אמאליקע סצענישע אויפפירונגען, געזאנג-און מוזיק-פראדוקציעס, מארשאליק-פראגראמען, טענץ וכדומה. בקיצור, עם א־ז געקומען די צײט, צו באקענען זיך מיט די ,ערדישע שמחות׳ אין די אמאליקע געטאס, םיט זייער ,װאכעדיקײט׳, וזאס איז דאך אינטערעסאנט ביז גאר, הגם ס׳םארפעלט איר דער אוירעל פון ,גײסטיקער גבורה׳ און םון מארטירערטום... אין דער געשיכטע פון אטא דער ״װאכעדיקײט׳ - ,ערדישקייט׳, װאס איז אגב אין א גרויסער מאס אידענטיש מיט דער געשיכטע פון אונזער אמאליקער .געזעליקייטכ-קילטור׳, געפינט זיך - דאס װײסן מיר שויין הײנט - מער אמת װעגן דער געטא, װי אין דער סטיליזירטער ,העלדן און מארטירער׳-געשיכטע. דער ײרישער מענטש פון אמאל באקומט אדאיק דעם צװיק א מענטשלעכן פרצוף, ער װערט פונם' םטיליזירטן חכם אדער מארטירער צוריק מענטש מיט רוישנדיקן בלוט, װאס װארצלט אין ערד און קוקט ארויף צום הימל. דאם זענען די געדאנקען, װאס זענען אין אונז רײף געװארן *בעת אונזערע םארשונגען בנוגע דער אמאליקער, ײדישער ״װאכגדיקײט״ - .געזעליגקײט׳. דא איז אײך דעיר געדאנקלעכער פאדעם, װעלכן י. אפאטאשו האט אײנגעפעדימט אין זיין .טאג אין רעגענסבורג׳. (װײטערדיקע קאפיטלען אין קומענדיקן נומעס לאקםיע - עקסטרעםען בארירן זיך - האבן אויסגעםאםט דאם ײדנטום נישם װי א נאציע, נײערם בלויז װי א רעליגיע, *- אין װאס די היסטאריקער האבן באלאנגט ס׳רוב צו די דאזיקע גװײ *אנאציאנאלע/ אויב נישט ״אנטינאציאנאלע׳ לאגערן' *אבער אויך אונזערע מאדערנע נאציאנאליסטן האבן זיך תחילתינישט אנטקעגנגעשטעלטי אנטקעגן דער םטיליזירטער גע• סיכטע פון ״גײםטיקע גדולים און קדושים׳. די לעגענדע װעגן א געטא מיט תורה-םענטשן און מארטירער איז םאר דער נאציא״ נאלער'באװענונג געװען זייער װילקאם, מחמת זי האט שטארק פא-לײכםערט די נאציאנאלע פראפאגאנדע: אטא דאס זענען סיר טאקע אויסן! צו * דער אטא לײדנס-געשיכטע םון תורה• סענטשן און קדושים װילן מיר דאך מאכן א םוףו פון אטא ד ער געשיכםע אנטלויפן מיר, באפרײען מיר זיך! - מיט *אזעלכע ״א־נוסענטן׳ האם מען װילנדיק-נישט-װילנדיק באשטעטיקט דאס בילד פון דער *םארגאנגענהײט, װאס איז געבליבן בירושה נאך די היסטאריקער םונם אסימילאסארישן אדער ארטאדאקסישן לאגער. אײנע־ פון די אומגעצײלטע פאראדאקסן פ'ן *אונזער סאדערנעם, ײדישן לעבןי די צײט און דער פאראנװארטלעכער נעדאנק זענען אכער םוף בל סוף דורכגעדרונגען דורכןיפלאנטער. הײנט זענען שוין םאר אונז איבעריק ססיליזירטע קאנטראסטן, וזי א שטײנער דער קאנטראסט: געטא-נאציאנאלער רענעסאנס ׳. סים אזעלכע ,פראזן׳ * איבערצײגט מען בלויז נאױוע... הײנט בארעכטיקן מיר דעם נאציאנאלן דראנג מיט א ר ג א נ י ש ע עלעמענטן, װאם זענען פארװארצלט איין אונזער נעשיכטע. מיר אנםלויפן נישם פון געשיכטע, נייערט מיר זוכן אין איר אויף די רינגען פון דער ״גאלדענער קײט׳, װאס ציט זיך פון םארגאננענהײט צו צוקונפט. אײניקע אזעלכע רינגען- עלעמענטן האט מען שוין נעפינען און דערקענט. צי דערמאנען די מאדערנע אפשאצונג פון די אמאליקע משיח-באװעגונגען, פון דעם *שטרעכן יצו אויטאנאמער ארגאניזאצ־ע (אמאליקע וועדיםס פון דער צוגעבונדנקײטי צו דערי״םאטערלענדישער געזעצגעבונג׳ •וםף קײ־סזי)/ / 71)*רשע אובזער דאך - א גאלד?עער... (פר $גםע;םן פון $ גרעםערער פאעםע) א הײזל, װו א װאםער לויםט, איז געשטאנען אונזער הײם, און איך בין דארט א קינד געחען, בײ נידעריקע שװעלן. אט אזוי־א װיל איך אנהויבן — און װי עס װאקסט א בוים. געװאקסן און געלאפן בין איך, בארװעס אויפן גיאז. די אויגן מײנע טונקעלע — האבן טרויער נישט געוײס.־, נישם געװוסט און נישט געפילט, װאס איז טרויער און װאס איז גליק, און די יארן, אז זײ לויםן אפ — לויפן נישט צוריק... די געגנט, די ארומיקע - און װי גרוים עס ליגט דאס פנלד, געשטאנען זענען ביי&ער פול — מיט פרוכטן אין די הענט. א װאםער, װי איך האב נעזאגט, איז געלאפן פאר ד־״ר שכוב, און זינגענדיקע פײגעלעך אויף או.־זעד דאך צעשפילט... מעגלע,־ איז, כ׳האב א טעות, און אלע שײנקײטן זע איך איצט- ארעמקײט אין גרינעם ליכט, האט אין אויג מיר אויפגעבליצט. דאכס זיך װאסז אונזער הויז - און, װי יעדער הויז אויף קרימע װעגט. נאר אונזער דאך — א גאלדענער — םים קלײנע שויבן ברענט.., די מאמע שטײם אין טיר םון ק ך, אין טרע, ן פײכט איר געזיכט— װוזשנ קומען םרערן איצט צו םײן מ;.מען אומגעריכטז אכנים, די ערד איז אומעטום די זעלבע, און אומעטום - דאס אײגענע און מענטשלעכע געװײן. נײמער שסײען אומעטום צעצוױיגט און צעקרימט, און װו עם גײט א װאסערל, לויפט מיט דעם דער װינם... איך קום אײך נישם דערצײלן איצם די שיינקײטן םון ים און פון בערג, די טאלן — טונקעלע בײ דר׳ע־ד,