Literarishe bleter · 1933-06-09 · 23 (9.6.1933) · p. Seite 370

ליםערארישע בלעםער גום. 23 <4?4) ײט 370 רר. יצחק שיפער / װ$רשע י. א&אטאשוס גייע היסטארישע דערציילובגעז ז* ם$ג אץ רעגעגסבורג; צל'ר,1?גח?ד. גי?*יז)ד? 1933. בײם לייענען זעם ״טאג אין רעגענםבירג׳ האבן םיר גע• האט א סאזנע געפיל. מיר הןגבן זיך דערנילט אץ א װעלט, װאס האט אונז מיט יארן בוריק א סך באשעפטיקט. אין א קינ• סטלערישער פארם איזילעבעדיק געװארן אן אמת, פאר װעלנן מיר האבן געקעמפט אין אזנזער פיר-בענדיקער געשיכסע םין אמאליקער טעאטער־קונסט אזן דראמע ביי ײדן. א װארעמקײ;• האט אוגז ארומגענומען און א געםיל פון כיפער רירונג... אונזער אמת האט איבערצײגט א קינסטלער, ער האט אננעצוגדן זײן שאפערישע פאנטאזיע און גורם געװען צו דער ןןנטשפײונג פון א קינסטלעריש פולקאמענער שאםונג. מיר האבן געפינען א פול- שטענדיקע באפרידיקונג פאר די לאנגיאייקע 0?ישינגען, מיט װעלכע מיר זענען אױסן געוזען צו בארעכטיקן א נײע אויםפא■ סונג פון אײנעם פון די עיקרזיקסטע פראבלעמען, װאס זענען נוגע אונזערע זיטן• און קולטור-געשיכטע פון דער גלות-צייט. דער נייער באנעם, דער אמת, פאר װעלכן מיר האבן גע- קעמפט אינם דערמאנטן געשיכטס״ווערק איז אט װעלכער: הגם מיר האבן אין דעריטעאפער-געשיכטע אויסגעמיטן ספעציעל צו אונטערשטרייכן אונזער עיקו-אידעע, קאן אבער א יעדער אויפ• מערקזאמער לײענעו לײכט דערגײן, אז מיר האבן אינם ואזיקן בוך געשטרעבט צו צװײ צילן: א) פונאנדערצוװיקלען א בילד פון אונזער אמאליקער בינע-קונסט און צו װײזן די צוזאמענהאנ• גען פון אטא דער קונסט מיט אונזער אלטער געזעליקייטס-קולםור; ב) צו צעשטערן מיט דער הילף פון די נעבראכטע מאטעריאלן װעגן אלטער געזעליקײטס-קולפור -אלעגענדע װעגןגע. טא, װאס הערשט זינט יארן אין אונזער געשיכטסשוי׳בונג. און אט, װאס מיד זענען אויסן מיט ״דער לעגענדע װעגן נעטא׳: גענוג צו'דערמאנען דאס װארט .געטא׳, עס זאל אונ• טערן רושפ פון די געטא־בילדער, װאס װערן געבראכט1אין דער עלטערער היםטאריאגראפיע, אויפלעבן פאר אונזערע אוינן אן אפגעזונדערט, איזאלירט װעלפל, װו מענטשן האבן דאס אויםזען גייכער פון שדיס, װי טון לעבעדיקע מענטשן םיט קאכעדיק בלוט, מיט גליסטונגען, הן הימלישע, הן ערדישע... עם װאלט אונז צו װײט געםירט, װען מיר זאלן זיך דא נעמען אלם אויםגאבע גרינ־ טלעך צו דערקלערן דעם'א1יפקום םון דער לענענדע און דעם סוד, װאם זי האט געקאנט אזוי לאננ לעבן אין אונזער געשיכטס- שיײבונג. עם װעט זיין גענוג, װען מיר װעלן דא םעםטשטעלן, אז די לעגענדע איז אויפגעקומען אין דער צייט םון קאמפן סאר ײדישער עמאנציפאציע, װען די אנפירער םון די דאזיקע קאמפן זענען גרײט געװען צו באצאלן פאר גלײכע רעכט ימיט אםימי־ לאציע. אין אטא דער תקוסה איז דער פראנט געװען געװענדם אויך כלפי פנים, און בכדי צו דערהויבן דאם ,שיינע׳ און .גו■ טע׳, װאס װארט אויף אונז אדאנק אסימילאציע, האט מען גע־ נומען דערנידעריקן דעם טראדיציאנעלן םטיל פונם ײדישן קול־ טור־לעבן, װאם איז פלומרשט דערװייטערט פונם גרויםן קולטור־ שטראם פון אײראפע. נישט װײניק האט אויך גורם געװען דערצו, אז די לעגענדע װעגן דעם ״איזאלירטן׳ געטא זאל זיך באסעס־ טיקן, - דער אופן, אויף װעלכןי אונזער עלםערער דור היסםא־ ריקער האט באנומען אונזער פארגאנננהײט. דער װאנעדיקער טאג פון'אונזערע אבות איז םאר אטא דעם דור היםטאריקע־ געיװען וצ ״װאכעדיק׳. צו אומבאדײטנד, מען זאל זיך בײ אים אפשטעלן. עסיהאבן נעצויגן בלויז ,שבתים׳ און ,ױם-םובים׳ פון אונזער געשייכטסלעבן, מען האט זיך פארנוםען דערעיקרשכ מיט ,נײסטיקע העלדן און קדושיס׳... איז טאקע קײן חידוש נישט, אז מען האט נישט דערבליקט דעם אמתן אסת םון געטא• אז מען האט בלויז געזען א פראגמענט, װץס איז אגב װײמ נישט דעריסאמע כאראקטעריסטישער. מען האט געזען קוים אײן נאג, - דעם שבתדיקן טאג - און עם זענעין םארלוירן געװןר; גאנצע 6 טענ פון אונזער ,געשיכטלעכער װאך׳ אין גלװז... ס׳איז לײכט משער צו זײן, אז צי אזא באנעם האט שטארק גורפ געװען דער פאקט, װאס סײ די אסימילאציעי םײ די ארטא• 1 דער קינסטלער און די מאדערנע ײדישע, היסטארישע און״פילאלאגישע װיםנשאפט צושיקנדיק אונז דאס לעצטע װערק - װאס. איז דערמאגט אין קעפל - האט י. אפאטאשו צוגעלײגט א״בריװ פון װעלכן מיר דערלויבן יזיך ציו צייטירן פאלגנדיקע,[ נאראקטעויסטישע שטעלן: ,פרץ, װאם האט אויף דער טשערנאװיצער קאגפערענץ געפאדערט און געמאנט: װו איז דער גרויםער היסטארישער ראמאןז װו איז לוציאטי? א. אז. װ. האט אפילו נישט גשחלומט, אז מען װעט קענען ניעם בלויז קינסטלעריש נאר אויך שפראכ• לעך קענען אויפלעבן אן עפאכעו און נאך עפעם: װען אין י. 1929 האט זיך געדרוקט מײן בילד װעגן אליהו בחור אין ־טאג/ האט מיר ניעפאמניאשטשי וער לעבט שוין גישמ) געשריבן פון מאסקװע: ,צו װאס די אלע ארבעטן פון שמיפן, װען אין אייער בילד איז דא אזויפיל לעבן?'. איך האב אים געענטפערט: ,װען נישם די שטיפם, די װײנרײכס, די שייפערס, די רײזענס, װאלט איך קיינמאל מײן בוך נישט אנגעשריבן.' מיר האבן ציטירט דידזזיקע שטעלן, כחמת זיי אנטגלעקן אונז דעם קװאל, פדן װעלכן י. אפאטאשו האט געשעפט חױת פאר זײנע לעצטע דערציילונגען. םיר האבן זײ ציטירט - מיר גיבן דאס גערן צו - אויך צוליב אן ,עגאיסטישן״ מאטױו: אויב י. אפאטאשו האלט פאר ריכטיק, אפצודאנקען יידישע היכטאוי• קערי און פילאלאנן םאר ארבעטן, יװאס האבן א־ם געליפערט יכא• טצריאל צו זיינע שאפוננען, זאלזשע' טאקיע באוױליקט זײן אויך דעם מהבר פון די דאזיקע שורות - װאס װערט אגב דערמאנט צװישן די װיסנשאפטלער, מיט װעמענס װערק י. אפאטאשו האט זיך גענוצט ביים שרייבן די דערצײלונגען - אפציודאנקען דעם קיגסטלער, װאס ער האט צום טײל רעאליזירט חיוסות פון װיסנ• שאפטלער... מיר זאגן עס אפן ואפטרײםלענדיק פון זיך א פאלשע בא• שײדנקײטו: מיר האבין געחילומט און מיר חלומן וױיטער, אז אונ• זערע װערק, װאס זענען א רעזולטאט פון מיפולע פארשונגען, זאלן אמאל אננעמען די געשטאלט פון ראמאנען אדער מעשהלעך פאר גרוייכע יאון קלײנע ,קינדער׳ פון פאלק... אפשר װעלן זײ אויפן דאזיקן װעג ארײנדרינגען אין יענע קרייזן, װאס האבן נישט קיין צייט און פארמאגן אויך נישט די נוימיקע צוגרייטונג, בכדי צו לײענען פארשונגען, װאס זענען צוגענגלעך בלויז פאר יחידים. מיר מיינען, אז מיר זענען נישט די אײנציקע, װאס טרוימען אזוי. אזוי חלוםען געװיס אויך די איבריקע װיסנשאפט• לער... םוף כל סוף קלעקט נישט דער באװוסטזײן׳ אז מען שאפט בדויז םאר אן עננן קרייז ,ספעצן׳ אדער אמאםארן. איז דעריבער, - קוים בויט זיך א בריק, אויף װעלכער ס׳באגעגענען זיך דער קינסטלער מיטן װיסנשאפטלער, איז א חוב, אויסצודריקן אנערקענונג די בויער םון אטא דער בריק. י. אפא. טאשו איז איינער פון די ערשטע, װאם האבן די בריק גענומען בױען. 2 די לעגענדע װעגן געטןן י. אפאטאשוס לעצטע דערצײלונגען נעמען ארום - װי ס׳װייזט שיוין דער טיטל - צװײ טיילן: א גרעסערע דערציילונג ,א טאג אין רעגענסבורג׳ און א ציקל בילדער װעגן ״אליהו בחור׳', דעם בארימטן העברעישן פילאלאג און ײדישן שרײבער פון םוף 15-טן און אנהויב 16-טן י׳הי א יעדער פון די צװײ טײלן האט זיך זיין עיקר.אידעע, זײן װערטפולן סינטעז און ביל• דעט א זאך פאר זיך. װעלן מיר ביים ארוםו עדן דאס לעצטע װערק פון י. אפאטאשו באזונדערס באטראכטן דעם ,טאג אין רעגענם• בורג׳ און ביאזונדערס דעם ציקל װעגן ,אליהו בחור׳.