Literarishe bleter · 1933-06-09 · 23 (9.6.1933) · p. Seite 369

3ײס 369׳ לסעראדישע <רעם<װ• נימ. 23 (474) טױרםער בירגער — און בתיכם אויך דער זןקזזדעמיקער — געהאס זן געװיסן בילדונגםיניװא, זןבער דאס װאס מיר ריםן ״געבילדעטע מענםשן׳ זענען געװען װינציק, גאר וױנציק, מיט אנדערע װערסער: די שוין-אײנגעםונזעװעטע מא• כינױאציע םון בילדונג האט אםגעשװאכט דעם פערזענלעכן צובינד צו דער בילדוננ. און אז די סיםטצםען םון מעכאניזירטער בילדונג האבן דעם דייטש אונטערגעםראגן א שפענגלערס ,אונטערגאנג םון מערב״ אדער א צװײגס ,סערזשאנט גרישא״, האט ער עס טאקע אנגענומען, אבער אננענומען נישט װי זײנם א פערזענ• לעכן אנשוױנג-שאםנדיקן גײסטיקן סארםעגן, נאר װי — א דערשײנינג פון דער צײט. שפענגלער און ראטענוי הזןבן בײ אים נישט ארויסגערוםן יענע װירקונגען, װאס זיי קענען אםאל האבן אױף אן אויטאדידאקט, אויף א בלאנדזשענדיקער, זוכנ- דיקער אינםעליגענץ. זײ האבן זיך בײ אים נישם געבעטן קײן פערזענלעכע קאנסעקװענצן, קײן גײםטיקע גרונטיק-נײע אריענ- טאציע. זײ זענען םאר אים נישט געװען קײן תורות, נאר — לײען-שטאף. אװדאי איז איצט דער א־בערברוך אין די אינטעליגענ- טישע קרײזן זייער און זײער א שטארקער. ס׳שפירס זיך א שסארקע דערשלאגנקײט, זינט מען ראט םארברענט הײנריך מאנס און סטעםאן צװײגס שאפוננען. אבער - ם׳אױ נישט, װי מען װאלם, למשל, ביי ײדן םארברענט דעם שילחן-ערוך, אדער בײ רוסישע קאמוניסטן — לענינען. ס׳האס אפילי צװישן די ערנםט דעם ליבעראלױם איבערגעגעבענע דײטשן נעםעלט די דורכויםיקײט םון דער באהעםטוננ מיט נעװיםע קולכור• שאפוננען. ס׳האס, למשל, בײ פרויען זיך געקענט שאםן א בא• צױנג צו װאםערמאנען װי צו א .כאדע״-זאך און על-כן צי װאסערמאנם ארויםנײן אויפן שײטערהויפן, װי צו דעם אויםקונ םון א.נײער מאדע״. דערמיט דערקלערט זיך עס מיר. װאס די דייטשע אינטע• ליגענטישע קרײזן האבן נישט געשםעלט קײן ו ו י ד ע ר- ש ט א נ ד. אװדאי האבן זיי געהאט שברי־לב, אװדאי האבן זיי זיך געמיאוסט פאר די סטודענטישע װילדקײטן. אבער אום זיך אנטקעגנצושטעלן אום אױםצוהױבן א האנט, אום צו עםע• נען דאס םויל, אום זיך צו פארגעסן אין דער אויםזיכטסלא• זיקײט םונס פראטעסט, אופ נ שט צו קוקן אויף די סכנוח, מיט װעלכע א געװאלט-נעשרײ װאלט געװען פארבינדן, — דערצו האט דער װייט־ק געדארפט זיין א טיסערער, א מער סערזענ- לעכער, א שטארקערער פון אלע שכל-קװענקעלנישן. זי יייטשע אינםעלינענץ װאלט בלי שום סםק מיט די האנט ממש געשטערט דאס װאס איז פארגעקומען, — װען דער שמעוץ איבער די םארברענטע ביכער װאיט געװען אדער איבערן ט־יט םון א פערזענלעכן חבי, אן אײגענעם רבין. ם׳איז אנע־ לנבי זײ נאר געװען דער טויט פון — — .הײכגעשעצטע מחברים״... אין װילנע, — אזױ האב איך נעלייענם אץ פױלישע בלעסער, — האט א ױננער מאן אין דער נאכס פון אויטא-דא- פע גענומען, אויםגע,ליבן זײנע געליבטע דייטשע ביכער, גע■ װײנט און געיאמערט, דך געװארםן זײ קושן און איז צײ׳ םוף, םארשטעלנדיק זיך, װאס מיט זיי קומט איצט פאר, אד״ט פון זינען... אין װילנע, צוױשן אויטאדידאקטן, האט זיך געקענט גע- פינען אזא בחור, אין דײטשלאנד האט ער זיך נישט געםונעןי דײטשלאנד האט נישט געהאס קײן אנאלםעבעטן. אט צו. ליב װאם זײנע מיליאנען געבילדעטע האבן געשװיגן, זענען װ- כא־שװונדן געװארן... דייםשער ארםײ לעבן ווערדען, װעגן דעד נידעריקײט םון ראמא- ניטע און אזיאטישע ראםן (לײען: פראנצײזן און ײק)< װעגן דצי נויטװענדיקײט םון א .הערן-םאראל״ און װעגן דער ,סאר- װארלאזונג םון די גוטע ױטן״. דארםן האם געקיניגט די רע• ארציע, דארטן איז די עפנטלעכע םײנ גג שטענדיק געװען בא• הערשט דורך די זעלבע פוסטע םראזן, װאס װערן היינט אויך אין בערלץ ארױסגערוקס אץ מיניסםער-רעדעס. דארמן איז קײן שים גײםטיקע איבערקערעניש נישם םארגעקוםען. דארטן האט םען איצט אין די שטיבער קײן נײע ביל• דער אױף דער װאנם נישט אויסגעהאנגען, - םון שטענדיק אן האבן דא אראפגעקוקט וױלהעלם און זײנע אבות. דארטן האבן זיך איצט די קאפעליעס קײן נײע מארשן נישס געדארסט אוים• לערנען, - םון שטענדיק אן האט מען נאר געשפילט נאציא- נאלע לידער און װאגנערישע קאמפאזיציעס. דארסן האט סען די רעםעראס-פראגראמען אץ די ,קולטור-פאריינען״ איצט נישט נעדארפט איבערבײטן. — םון שםענדיק אן האבן זײ נאר סאר• געזען דרשות װעגן די קאלאניעס, װאם דײטשלאנד האט זײ .־ולסור״ געבראכט און װעגן קלײנשטעסלדיקע באשרײבער םון דער הײמאטלעכער לאנדשאפט, װאם קײנער האס קײנמאל זײער נאמען נישט געהערט. און ד א ר ם ן האם מען אויך הײנצוטאנ אין די ביב• ליאסעקן נישט װאם בודק-חםץ צו זײן. קײן שניצלער און קײן טאםאס םאן. קײן םאקס בראד און קײן װאסערמאן איז דארטן קײנםאל נישט געװען בנמצא. םרעםדע נעמען זענען דאם גע- װען אין דע־ ברײםער דײםשער פראוױנץ. און םון דארטן האט מען זיך אלזא פאר קיין פאל נישט געקענס אפדוםן, װען מען האט איצט זײערע ביכער סארברענט. ם׳קען אלזא נאר זײן א רײד מכח יענער לםי ערך ניש- טיקער שיכס אינטעליגענטן, םון װעלכע ם׳האט זיך צונױםגע- שטעלם די אוידיםאריע םון די ליבעראלע שרייבערס, אץ מען װאלט העכסטנם געקענס סרעגן, װאם םאר א גייםטיקער איבער• ברוך ם׳איז בײ ז י י םארגעקומען. און ענטםערנדיק אויף דער דאזיקער פראנע, םוז מען ראשית-כל אנװײזן אויםן םאקט, אז אין דײטשלאנד האבן סיר בכלל נישם םארמאגט יענעם טיפ אינטעליגענט, װעלכן די רזרח-אײראסעישע לענדער זענען צונעװוינם, יענעם מענטשן, װאס האט זיך, םון א םארװארםן העק ארויס, געשאפן אן א י י ג ע נ ע ם צוגאנג צו קולטור און ליטעראטור, יענעם יונגן :טודענם, װאם האם זיך געהאדעװעט ׳וויף אײנעם א געװיםן דרײבער אץ אח דורך אים צוגעםירם געװארן אין דער ברײ- סעד ליכטיקער ליםעראטור-װעלס ארײן. איך האב נאך אין דײסשלאנד קײן איין אינטעליגענט נישט באגעגנט װאם זאל ז־ך אליין האבן געשאםן זײן צובונד צו דער אלגעמײנער גיים■ טיקער װעלם, אץ װאס זאל דעריבער פארמאגן אין זיך כאטש דאס םינדסםע שטיקל אינטעלעקסועלע ארגינא• ל י ם ע ט. אלע, דורכויס אלע׳ איז מען פריער געגאנגען אין נים- נאזיע און דערנאך, וױ זעלבסטפארשסענדלעך, אין [אוניװער• ס־סעט, אלעמען האט מען אונטערגעטראגן די שאםונ• גען פון דער דײטשער קולטור און אונסערגעטראגן מיט א גע• ו יםן םײן, א כיװן, א סיסטעסאטיק. צוליב דעם סאקע האט זיך באקוםען רער גרויסע־ מיל• ־אנקעפיקער דורכשנים פונם .נעבילדעסן דײטש״, צול־ב דעם אבער איז די באהעםטונג מים אײנציקע קולטור-שאםינגע; גע- װען שטענדיק מעכאנישע, אומפעיזענלעכע אײדער א םוביעק- טיװע. אין דײסשלאנד האט כמעט יעדער סאציאל בעסער-םי-