Literarishe bleter · 1933-05-02 · 22 (2.5.1933) · p. Seite 360

ליטערןןרישע בלעםער נום. 22 (473) זײס 360 פון דא און דארטן טראטן צו דער ארבעט. אין א שמועם מיט א ויייטונגם־מיםאר־ בעטער האט דער פארזיצער פון ײדישן ארטיםםן־םארײן מ. ברין אזוי פארמולירט די נאענטסטע אויפגאבן םון דער פארװאלטוננ: ,פארבעסערן דעם קינסטלערישן מצב פון ײדישן טעאטער״ האבן די השנחה איבערן רעפערמואר, האלטן די אויםזיכט איבער דעם ניװא פון די גאסטראלן, װעלכע האבן זיך לעצםנם אזוי גע־ מערט ביי אונז אין פוילן און זענען בכלל נישט ראוי אנגערוםן צו װערן אלס גאסטראליארן״ לינדערן די ארבעטםלאזיקײט צװיען די יידישע אקטיארן. ד־ פארװאלטונג װעמ זארגן, אז אין די גרעםערע שטעט זאלן א-ועקגעשטעלט װערן טרופעם, װעלכע זאלן אנטשפרעכנד רעפרעזענטירן דאס ײדישע טעאטער. יעדע טרופע װעט דארםן האבן איר קינסטלערישן לײטער׳. זאלן עס זײן נישט םתם גוטע װונםשן, נאר טאקע רעאלע רעשים!י וװ איז פאוט דעו ״דישעו לעזערןי דאס, װאס עס ױמש איצט םאר אויף דעם יידיען ביכער- מארק אין פוילן, רומעניע, לעטלאנד, ארגפנמינפ, אמעריקפ און אזוי װייטפר און װייטער, דערװעקט גאר שװערע געדאנקען. אפטמאל מאכט פס דפם אײנדרוק, װי דער ײדישער לעזער איז מיטאםאל װי אויסגעשטארבן. געװען א מגפה, װאס האט אװעק• געריסן די יידיש-לײפנער, און אן עק א םוף - נישםא מער אט דפר מין. אין פוילן גופא האט מען אמאל געצײלם א 400 ײדישע ביבליאטעקן, פיל ביבליאיטעקן זענעןי אויך געװען אין אנדערע לדנדפר. די ביבליאטעקן * האבן דאך לכל הפחות באדארםט זײן אפנעמער פון דפם יידישן בוך. װו זענפן זײ, די יידישע בי- בליאטפקן? זענען זיי צוזאמען מיט דעם ײדיש-לײענער אויך אומגעקומפן? עס דערשײנט איצט גאר װייניק יידישע ביכער, און אויך אט די קלײנע צאל יידישע ביכער װערט גאר שלעכם פארקױפם. מיר װײסן, אז דיי ײדישע לעזפר זענען אין זײער גרעסטן רוב אין א שלפכטער מאטעריעלער |ןלאגפ. און אויך די ײדישע בי• בליאטעקן לײדן נײם, זפנען אין א כסדרדיקן קריזים-צושטאנד - אבפר עטלעכע ביכער א חודש דארף מען דאך זוכן א מעגלעכקייט צו קויפן. אויב נישט ברענגט מען דאך אום אינגאנצן דפם יידישן פארלאגם-װעזן, װאס איז איצט איןי צושטאנד פון גסיסה. מיר פרפגן זיך אלײן, און מיר םרעגן די איבערגעבליבפנע לייענער פון יידישן בוך דא און דארטן - װאס םוט סען, װאם פאר אן פצה קען מען גפבן, אז מיר זאלן אינגאנצן נישט אוימ- ברענגען די יידישפ פארלאגן, װעלכע זשיפען קוים, אבער ביי אזא מין צושטאנד װעלן זײ איננאנצן אפשמא־בן. װו איז דפר יידישער לייענער', וװ זענפן די יידישע ביבליאטעקן? יײדישע לײענער םון א ײדישן בוך - װיםל זענט איר נאך דא און װו זענט איר? דאס בול בײ ״דן און ב״ פואנצחן אין ,פאריזפר הײנט׳ האט נ. םראנק פארעםנטלעכט אן ארטיקל, אין װעלכן ער פארגלײכט דאם װאם פס װערט געטון בײ די פראנצויזן צו הויבן דפם פרעםטיזש פונם םראנצויזישן בוך, צו פאראינטערפסירן מיט אים די ברייטע קרײזן, - און דאס, װאס עם מוט זיך בײ אונז בנוגע צום ײדישן בוך. ער פרמגט - ״װו איז דאס יידישע פאריז פאר דעם ײדישן בוך? עם לפבט און עם בלים דאם םראנצויזישע בוך, און עס שטארבט דאס ײדישע בוך׳. ״עס װגרט קאלאמוטנפ אויפן הארצן - ענדיקט נ. םראנק- װען מען קלערט זיך אריין דערין!' יא, קאלאמוטנע אויפן הארצן: קו־ומע װעגן און גל״בע װעגן אין א צײטונגס-נאטיץ האבן מיר לעצטנם געלײענט: ״ליט• וױשע ײדן נעמען צו די קינדער פון די דייטשע גימנאזיעס און נייען גרינדן פראנצויזישע און עננלישע גימנאזיעס׳. ״אז מען קפן די אײגענע ײדישע קינדער אײנארדענען אין א ײדישער שול - גיט צו די צייטונג - דאס פאלט גארנישט איין די ליםװישפ ײדן׳. - דערװײל האבן מיר א גרעסערן באריכט אין קאװנער ״פאלקסבלאט׳ װעגן א םארזאםלונג, װאס איז פארגעקומען אין קאװנע, - א פארזאמלונג פון יידישפ עלטפרן, װפמפנס קינדפר םידארפן ארויםטרעטן פון דער דארטיקפר דייטשער גימנאזיע. ״די פארזאמלוננ איו גערופן נפװארן באזונדערס צוליב דעם, װאס אייניקע יידישפ עלטערן סטארן זיך צו פפענען א גימנאזיפ אין נישט קײז ײדישער שפראך. ס׳זענען פאר די פל• טערן ארויסנעטראטן היגע פראמינענטע יידישע געזעלשאפטלענע טוער םון אלפ קולטורעלע ריכיטונגפן, װעיכע האבן אויפגעקלערט די שעדלעכקײם פון איבערחזרן אלטע טעותן און בויען פרעמד־ שפראכיקע שולן, אנשטאט בויפן שולן אין א יידישפר שפראך. ם׳האבן גערעדט ד־ר בערגער, ד׳ר סודארםקי, ד׳ר פ־נקעלטטיין, אדװי לעװנשטײן, מ. כהן, בעקער, ליפעץ און ד׳ר גליקמאן. כמעט אלע רפדנער האבן זיך שארף ארויםגעזאגט קעגן פרװו צו בויפן דורך ײדן פיפמדשפראכיקפ שולן. צום סוף איז אנגפנומען נפװארן א רפזאלוציע, לויט װעל• כער מען זאגט זיך ארײס קאטצגאריש קעגן גרינדן א נײפ שול פאר ײדן איין א נ־שט־יידישער שפראך. מען האט באפולמעכטיקט דעם געשאפענפם קאמיטעט פון די יידישפ עלטערן פו,׳ דער דיי־ טשער גימנאזיע און די איניציאטארן פון דער פארזאמ/ונג צו• נויפצורופן א באראטוננ פון אלפ ארטיקע יידישע קילטורפלע אר־ גאניזאציעם, כדי געמיינזאם אויםארבעטן דעם באקװעמסטן פלאן װי אריבערצופירן די יידישע קיודער פון דער דײטשער גימנא־ זיע אין די עקזיםטירנדיקע ײדישע שולן.' אזא זפלבסמפארשטפנדלעכע זאך - און מען דארף נאך דערפאר קפמפן: מ׳דארף נאך איבערצײגן! דעו 15 יאויקעו ױבל פון דעו באואכאװ־שול אין לאדז וױ מירןהאבן שוין געמאלדן, האט די לאדזער באראכאװ־שול איצט געפײערטי דעם יובל פון 15 יאריקער עקזיסטעניץ. אין א באגריסוננ צו דער ױבילײ־פײערונג שרייבט די װארשעװער ״ארבעמער־צײטונג׳: ״מיר װײםן, װאס עם באדײט 15 יאר געראנגל פון יידישע ארבעטער פארן קױםיפ־ן זײער שול. מיר װײסן, װיפל הונדפר• טער ארבפטער־קינדער האבן צי פארדאנקען דער לאדזער בא־ ראכאװ־שול, װאם זי האט זײ ארויםנעריסן פין קעלערם און בויי־ דעם-ישטיבלעך, יפון די דושנע געםלעך פון דער פאבריק־שטאט און אין פרײד דערצויגן צו שטאלצע מענטשן און קעמפער פאר א בעסערפר צוקונפט, מיר װײסי, וױםל ליבע און דאנק מיר זע־ נפן שולדיק אונזער לאדזפר שול, אײנער פון די עלטסטע בא־ ראכאװ־שול אין פוילן,'פאר איר קרבנות־רײכער, הפרלעכער אר- בפטי במשך פון 15 יאר.- מיר גיבן זיך אפ א דין וחשבון, װאס פאר א איבערמע:טש־ לעכע אנשטרענגונג ס׳איז נויטיק הײנט־ציו־טאג אויםצוהאלטן די שול אוין אויסצוקעםפן איר רעכט אויף פקזיםיטענץ און אנטװיק־ לונג. מיר זענען אבער זיכער, אז דער איצטיקער יום־טוב װעט צוגעבן די לאדזעיר חברים מוט און װילן צום װײטערדיקן אחריותפולן קאמף פארן קיום און פארן אומאויפהערלעכן אויפ־ שטייג פון זײער באראכאװ״שול.' ײדישעו אוםיסםז־פאוײן אין פוילן ב״ דעו אובעם דער צוזאמענפאר פון די ײדישע ארטיםטן אין פוילן האט זיך םארלנדיקט, די ניײפ אויסגעװײלטע פארװאלטונג איז צוניפ־