Literarishe bleter · 1933-05-02 · 22 (2.5.1933) · p. Seite 358

ליםערארישז ביעםער נומ. 22 (473) וײט 358 דער ײד װעגן זי1 אומפאראנםװארםלעכלוים (* בריװ אין רעדאקעיע• די ־ידישע ם־עםע דארף א-ן דער א־צטיקער, זיער םרויע• —קער א-ן שרערער צ־ט פאר א־נז, זיין די טריעונע, םון װעלכער עם װע־ם סארטיידיקט אונזער אםת און אונזע־ע נערעבטע, סאציאלע אין נאציוןנאלע םוזדעדוננען, ז־ םאר אבער נישם, דװקא איצט, די״ נען דעם נאםךאםנאט־ם ע נ ס א צ י ע. אט איא םין שםוקל םענםאציע־,נ־עם' האט איצם געלייםםעם רער - װאנרע־נדעדישליח טץ ,םאםענט*, ה. י. יעקיבאװםקי. אין ז־נע ב־יװ װענן די עקםצעםן אין םשערנאװיץ. (״םאסענט* םין (ו־טן םאי ד. י.) דערצ־לם ער װעגן די איבעיםאלן אויף דעם ־דישן ״סאװיליאן״־םעאםע־ םאלננדיקע ״אויטענםיסע* א־נצלהיטן: די טעאטע־־דידעקציע םון סאװילאן־טעאטער אין טשערנאװיץ— שר־בט ,־׳ י. יעקיבאװםקי ־־ איז שולדיק נעבדייבן דפם ידישן בעל־דכית דירה״געלט םאר א לעננערעד ציט, היות װי דער ־די• שער בעל־הבית דאט נישם נעקענט םעור װערן םץ דעם טעאטער, איז ער נעםאלן אויף א המצאה, ער דאם אננעקנוםט אינטערדאנ- דלונגען פיט די ארטיקע אנט־םעםיטן, האם ז־ אריננענופען צו ײך אין הויי, די ביליגאנעם, בדי אויף דעם אוסן צו צװיננען דאס טעא• םער, עם זאל זיך ארויםציען — אץ דאם איז דעם בעל-הבית םאקע נעלונגען, ענדיקט ה׳ -עקובאװסקי. אויב די גאנצע ״פאשר־בוננ״ פון די םשערנאװיצער עקסצעםן. הינקען אביבל ה־נםער, ציליב ם־ל נ שט־םינקכלעבק־םן, אױ עם נ־שט אינזער עםק, און םיד װאלטן זיך װענן דעם נ־םט אםנעדטעלט, אבע־, װען דע־ םםעציעלער שליח םין ״םאםענט* װיםם צו דער״ צ־לן באריבות װענן עםעם א ־דישן בעל-הבית, װאם האט זיך סא־בינדן םיט די אנםיםעטיטן זי אנר־צן או־ף די ״דישע טעאפע־- ניער, בדי אזוי־אדום םטור צו װעוץ םון דעם ידישן טעאםער, — איז דאם םער װי איפםא־אנט־א־ם״עך. םאבן סין דעם קריסטלעך-אנםיםעפיטישן גלח םטעםאן רא־ םאנבקי, דעם םאקטישן בעל־הביתםץ יד־שן םאװילאן־םעאטער, םארא ־ד־שן בעל.דבית, װאם ציליב דירה־נעלם סארבינדם ער זיך פים די בל־םיקםטע ײדן־ם־נט, װעלכע שדעקן זיך נישם אם אסילו סאד ק־ן םאנראםען, — דאס איז באםת אן א־טםאראנטװאדםלעבקיט! טשערנאײיז, 5■•יזן מ*י 1935• ח. נעלער דאם נליבװערטל: ״װיסיל םען רײבט נישט דעם ״ד, דאם םינטעלע יד קען פען נישט אםםעקן*, •א ־דישע נשםה קען םען נישם שאצן*. - אץ אםאל טוט זיך דאם נל־בװערםל א זאנ: ״אתה בחרתנו םבל העםים — װאס דאםטו נעװאלט דאבן םון די ידן?*• ״א ־ד איז דאם קלענםטע באשעםענ־ש, אבער איטלעכן נרוים אין די אוינן״. — און אז עם איז נאר ביטער אויםן דארצן, טוט זיך א ־ד א זאנ א גלײבװערטל: ״דעם ־דן איז תםיד בעםער װי דעם םשוםר,־־ ״דער ־ד קען זיך שםדן, אץ דער םשוםד — נישם*. — און װי ער שאצט אויך א גויעש נל־בװע־טל: ״א נויעש גל־בװערטל איז להבדיל א תורה״. איך םיש װײטער און װ־טער דאם ש־ן-ארויםנענעבן ביבל. און עם װילט זיך נאך און נאך ציטירן: ״אז א ײדענע קען נ־שט דאװענען, צ־לט זי באםש די שויבן אץ דער שיל״ (אבי זי נ־ט אץ שול אד־ן!). .א ־דענע אן ״צאינת וראינה״״ איז װי א ש־געץ אן א ם־םעלע*. ״דער ־ד דאט נאר געלט — צו םארלירן, און צ־ם — קראנק צו ז״ן*. ״*דישעי חן איז אוםעטום ש־ן״ און די םאדאדיע דערויף: ״ידישער ברין אױ אוםעטום ב־טפ־״. ״צוליב א םצװה, איז ער נר־ט א ײדן צו באנראבן*. אין דעם בוך קוםען אד־ן 243 נל־בװעדטלעך, װאם זענען נעט־לט או־ף םיר אםם־לוננען: ״ײדן און ־דישק־ט״, ״ײדישע צרות אץ נליקן*, ״נוטע און שלעבטע, אץ אנדערע כא־אקםעריםטיקעם און א־גנשאםטן*. ״נו־ם אץ ״דן״. — דאם ביבל איז שען אדויסנענעבן אץ א טאשן־םארםאט. אויף נוטן םאםיר און אין ס־נע טאװלעך. — (י. י• כהן — דער ײד װעגן זיך — ארויסנענעבן דורך רער *םעי. איס״י םון ״יו״ו - ניז״יארק). ״א ־ד - װאם ער איז, אױ ע־, אבער א נאד איז ער נ־שט״, - דאם נליב־ערטל, װאם י. ל. בהן ברע״ט אץ ז־ן ע־שט־ דערש־נענעם ב־כל, קוםט ארויף א״םן נעדאנק, װען םען ל־ענט א־ן װע־ט־ נאבן צװ־טן, װאם איז א־יםגעקשיבן אץ דע־ ש־ו־ א—־םנענעבענע־ זאםלוננ. א ־ד אױ נר־ט םא־ א נלײב-ערטל סא־קויםן ז־ן טאטע־ פאםע. דער ־ד שיינט נישט אםילו זיך גוםא אץ ע־ אױ נר־ט אפ־ צ־שםאטן םץ א־נענע־ שװאבק־ט ארע־ םעלע־. םא־תאן גל־ב״ װערטלעך, װאם דערלאנגען ביז דע־ ז־בעטער ־יס״. א ײד װ־םט א־־ך גוט םץ דער דערםארוננ די ב־םערע םערבד, װאם ער םאר- נעסט א־ן דער װעלם. אץ א־־ך דאם דאט ע־ אײטגעדריקט אץ גל־בװע־םלעך. א ־ד לאבט סץ זיך, םץ ז־ן שלעבטן טעפד און זערט־ גל־בי אזעלבע םיר ושערקעם. אט דאבן •אשש םיט ־ אכש ער ר ־ד אץ ״א ״ אדע־: :$ר גיבוש איהעשום״, ־יפ, ז ש־ ײד אי *יער: נםײ) < ־ק ס־ שטענדי ז־=ו —ם דײריק״ (ז״ א נישש נײען א װאלף םורא דאט .א ־ד ס־ין״, ־ זײן אײגענעש ־רא ד ד$ש םי םעלץ״• זײן םצבח דער : ״א״ף כ*פא ׳אקטער־ײיט זיך בא־ ײד ן װי א אי] נאר :י ע=ו, קונל צ גים ״ע־ם א ײרן א־ז ״ , שײן ׳ע ײדן זענען | צו׳, £ אל״ ײד זאגנ - א ,״נעשר ־נשםע אײן מערע־׳-, פר גישש יפזן׳, אייםקו :עקענט סש די ײרן א״ך;־ ט : דב־נו דאם פ־ *ששד װ־טער. אזױ ז *י =#=ד איז םני גיש א ־דן א־ז ״שיש בארא־ ־קע, לערנענד ד בא די דע״ש״עך פיי *טן צרי .־ דאבן םי לישע ״בעםער א ־ד אן א בארד, א־דער א בארד אן א ־ד*, ״בעטע- א ־ד אן א היםל, א־דער א ה־טל אן א ײד״, ״ײדן, ־דן, ז־ט בעסער, װי ם־־םע־*, ״בעסע־ א יד־ש הארץ מ־ט א גיישן קאפ, א־דע־ א גו־ש הא־ץ ם־ם א ־ר־שן קאפ״. — דאם גל־בװערטל דאלט נ־שט םץ ק־ן ״נוטע־ידן*. עם שיקט ז־נע שא־םע ס־לן אץ די רב־ם. אט זאנט א נלײבװע־טל: ״א גוטע- ־ד אין א סרעבטער םאן״, א .נוטער ־ד האט ליב צו נעפען א־ן ם־נט צו געבן*, ״נאט זאל אםדיטן םא־ װ־םע ־א־םעלי קעם״ (נעפ־נט גוטע ידן, ראס נין אננעטץ אץ װ־םע קלײדער!). םאראן ז־ער שארםע סא־אלעלן צװישן ־ד און נ־שט-־ד, און דערב־ װערן נענעבן ז־ער טרעםלעבע בא־אקטער־שטד-בן ם־ םץ דעם יד אץ ם־ סץ דעם נישט־־ד: ״םיט א נוי אױ גוט צו האנ־ דלען*, ״לעבן זאל םען צװישן נו־ס, שטא־בן צװישן ידן״, ״לעבן א נוי קען םען עםעם םא-רינען*, אדער ״םיריס םארשטעלט זיך דער ־ד אל־ נוי, ־וט ב־סור םא־שכעלט זיך דער נו• אלט ײד״ (נע־ ם־נט דעט ־דישן גוי), ״א נוי װ־םט םץ ק־ן חבםית נ־שט*, (ער אױ נ־שט איבערגעשס־צט װי א ־דן, ״א גוטע־ גוי איז בעםער װי א ניטער יד״, ״בעםע־ אין נויעשע הענט, א־רער אץ ײדישע ם־- לע־*, ״נאט זאל אסדיטן םאר ײדישע טילע־אץ סא־ נו־שע הענט״, ״נאט זאל אםהיטן םא־ ־ד־שער נאװה און גויעשער תאװה״ א. א. און אט װי דער ײד ש־לדערם קורץ אץ שא־ף ז־ן טרויע• ריק םול אץ דע־ װפלט: ״א סריץ האט םא־לוידן, א נוי דאט נעסונען — אץ ציט ־דן טשעסעט מען זיך*, ״אז ב־ גו־ם אױ א קערטעשל, שלאנט םען ־דן׳. — דאם פאלקם״װערטל דאט ם־נט גבירים, קםצנ־ם: ״װי אזוי קיטט א ־ד צי עשירית? ער אױ זיבן יאר א תזיר, אץ דערנאך װערט ער ־ײך״, ״ע־ אױ א ־ד םיט א גרויםן םםארעק, אבע־ םיט א טריםה הא־ץ״. אץ װי דאם נל־כװע־טל א—אנױירט םץ ־דישע ״נליקן״: ״א ־דיש נליק — ער דאט באװיזן קופען צו ״ברכו״, ״א ״דיש נליק — נעשטא־בן אין חורש נים;, סא־שםא־ט םען אים צי םשע״ סען״, ״אז דע־ ־ד אױ נע־עבט — באסט ע־ ערשט קלעס״, ״א ״דיש עשיר אױ װ• א בינטל שטרו•״, אדע־ ״א ־דיש עשירות אױ װ• א פא־צא-ער שני״ (עם האט ק־ן קױם נישט, עם צענ־ט שנעל), ״װאם י־שענען ־דן — צרות אין םערידן*, ״װו םען װא־םט א שט־ן, אױ דא א ־ד״, ״דער ־ם א־ז אן א נרונט, אץ די ײר־שע צרית אן א ב־עג״, ״װע־ עם קען, ל־נט דעם ־דן א־ן דער ערד אד־ן,* ״װאם םען םיט אס א ־דן, איז אלץ סא־םאלן״. דער ײד װעדט נישט אן ז־ן דאםנוננ אץ גלויבן. אט זאנם .1 .11