Literarishe bleter · 1933-05-02 · 22 (2.5.1933) · p. Seite 351

זײס 351 -טערארישע נלעטער נום. 22 (473) דר. א. ש. י?דיס / תליאבינ ס ט ײ ע ם ו ן ג א־פ אבסאלוטער פון שקלאפנגעבונדנקײט אין דעם מצב מצכ םץ פרײהײס. פין שטענדיק אן אומרױקער־אומצוםרידענער עלעמענט. װי אנדערשז נאך אץ אײגניאנד א שפייבאל, געװארםן צװישן אשור און בבל, מנרים און פערםיען, רױם און העלאם. דאן דאס קאפיטל דיאםפארא: םון גייכן > ויםגעלאכט, פון רױם צעזײט, םון קריסטן געפײניקס, — האנן מיר גענומען נקמה סאר דער קנעככשאפט פון אונזער לײב דורך דער הערשאפט סון אינזער גײסט. װייל קײן העלדן אין בארבארישן זין זענען מיר קײנמאל נישט געװען — אפילו נישט אין דוד המלכס בײטן, װעלכער אלס מער קעניג םון תהלים האט זיך אונטער־ געװארםן א גאנצע װעלט פון אלע צײטן און אלע דורות. אין װידע־ אץ דעי םינסטערער נאכם פון גלות-װאנדערונגען האבן םיר געםיזט אריבערסראגן די נאציאנאל־קאלעקטױוע עקזיםטענץ אן א מלוכה, אן א רעגירונג און אן מיליטער, צעזײטע גרופעס איבער דער גארער װעלט, אץ א שטענדיקער אםמאספער פון האס — נאר צײטנװײז געדולדעטע שאף צוױשן שטענדיק צע• בושעטע װעלף. איז אונזער םאסערלאנד געװען ,דאס בוך׳ א סאנצער-מױער, אומזיכטבאר און אומפארװינדבאר — װי גאט אלײן. און אונזער שוץ־מיטל און כלי-זץ — .געלט און אינ ע• ליגענץ״ לויט דער שא־םזיניקער דעםיניציע םון דר. בענרובי אין דער װונדערלעכער ײדן-נאװעלע פון דשיאװאני פאפיני: ײדן האבן קײנמאל נישט ליב געהאט קײן געלט; דרײפערם■ םון זײער ליטעראסור, אם־לו מחוץ די נביאים, איז בלויז א לויב-געזאנג פאר די ארעמע. קײן שװערד האבן מיר נישם געקאנס אנװענדן. איז גאלד געװען אונזער שוץ-ארםענאל גאלד ,װאס איז א סך עסטעטישער און א מער אײדעלער מא• טעריאל׳, װי דאס אײזן און שטאל םון שװערד און שפיז. ,אזוי זענען די פלארינס נעװארן אונזערע שפױן, די דוקאטן אונזערע שװערדן, די שטערלינגם אונזערע ביקסן, און די דא לארס — אונזערע םײערם׳. אבער אױך דאם נאלד איז נאר געװען א צײטװײליקער פאליאטיװ. אײן װערדיקט פון די קע• ניגן אדער דאס לײכטעםטע שטורמעלע אין דער געשיכטע האט די גאלדרייכםסע יידן םארװאנדלט צוריק אין ציגיינער און אין בעטלער ־־ צוריק נאמאדען-פאלק אויף די .ברױת׳ פון אײראפע. איז װידער נעבליבן דאם .בוך״ אלם אײנציקער אץ טרײער םרײםט-באגלײםער. דאס .בוך״ — און אונזער גײסט, אונזער אינטעליגענץ. און װען אין די אטעם-פױזעס פון אונזער םארפאלגינגם־געשיכ• טע האט א שײן געםץ אויף א מאמענט נאר די זון פון פרײ• הײם, האס זיך םונאנדערגעשטראלט אונזער שעפערישע אינטע• לעגענץ אין סױזנט רעגנבויגנפארבן און גלאנצן. אזוי בבל און אלעקסאנדריע, אזוי שפאניע — אזוי דײטשלאנד. אין דער שװערםעליקער, םאר״ביר״טער, פאר ,געראדער מיכעל׳סער, פאר ,קאדאװער-געהארזאם״טער מענטאליטעט־זופ םון דײטשן סאלק — זענען מיר געװען דאם זאלץ און פעסער, דער גײםטיקע־ אומרו און װיזיאנער םון דאם ,װערדענדע׳ אזן ,זיץ-זאלדע׳. שױן בײם סאםע טירל םון דער עמאנסיפאציג האבן מיר אננגע• ד א ם א ו י ט א־ד הבל תלוי בםזל — *םילו כםר־תו־ה שבהיכל וזוהז־, נשא קל׳ד) הכל תלײ במזל — אפילו ססר-תורה שבהיל. דאם זעלבע האבן מיר אויך אין האראצישן םערז: ,וו־(1ז1 ־זג) ג״ג — ביכער האבן זיך זײער מיל• און אזױ װי מיר זענען דאס קלאסישע םאלק פון ,בוך׳ און ,ביכער״, האבן מיר אויך דעמזעלבן בזל, װי — אונזער .בוך״ און .ביכער־. מע.טשן זענען ענלעך צו ביכער. מ׳קען ברענען דעם מענטשלעכן קערפער, אבער די נשמה איז אומ• ברענבאר און אומשםערבלעך. מ׳קען ברענען די פאפירענע לײבער פון ביכער, אבער די אידעען זענען אוסברענבאר און אומשטערבלעך. אפילו די פארברענוננ פון רוים דורך נערא האט די לופט נישט געקענט פארברענען. דער שםײן אץ פײער און לאװא און אש־אויסברוך פון װעזוװ האט די זץ נישט נעקאנס אויםלעשן. װי לוםט אץ זון־שטראלן אזױ איז דער פלואידום םון גײסט. אומבאזיגבאר און אומצע• שטערבאר — םון אײביקײט צו אײביקײם. איז די מענטשלעכע געשיכםע אײן גרױם ראנגלען ױך צװישן גײםט און מאטעריע. קולטור איז אײנשפאנען דעם גולם־חומר אין דינסט פון מענטש-אידעע. דער גײםט איז דער שם־המפורש. אין דעם דאזיקן װעלט־היסטארישן קאמף, װאס איז נאך גאר װײם פון זײן אפשלוס, איז אונז אויםגעקומען צו שםילן א נאר װיכםיקע צומאל אנםשײדענע ראלע. םיר האבן קײנמאל נישט משלים געװען מים דער געשיכטע אלם א אײנסאל און םאר אלעמאל אפגעשלאסענעם פראצעס. כיר האבן זיך קײנמאל נישם באגנוגט מיט דער דערקענטניש פץ דעם װאס איז. מיר האבן שטענדיק רעװאלטירט קעגן דאס סטאטישע ,װאם אױ״ אלם די טרײבנדיקע ךינאמא-מאשין פון דעם .װאס זאל זיין׳. אין דעם כאאס פון צופעליקיים האבן מיר אריינגעװארםן דעם קאסמישן םפר פץ א לײםנדיקער אי• דעע — סון א געטלעכן װעלט-ארכיטעקט - םיר די ם^רקער• פערונג פון מאראלישן פאסאס אין דער מענטשלעכער — אזױ נאר גשמיוחדיקער־געשיכטע: דאם פאלק פון משח אץ ישעיהו, ישו און שפינאזא, לאםאל און בערגםאן. פץ אברהם־אבינוס־צײםן זענק מיר צעשטערער םון אפ• געטער, אראפרײסער פץ םאלשע אילוזיעס — באנברעכער פון ליכט און אםת און אײנהײט פון גאט און װעלט אץ מענטש. די װעלט האט קײנמאל נישם געװ״לט קוקן דעם אמת אין פנים ארײן און האט זיך אײנגעהילט אץ װאלקנס פון מיםאלא• גיעס אץ אבערגלויבנם. דער נאט. װאס האס זץ אונז באוױזן אמאל אץ בליץ, אמאל אין שטילסטן בלאט׳גערויש, האט אונז ארײנגעבליצם א שניידנדיקן גײסט, װאס רייסם אױף די טונקלס• טע כמארע-מאסן און מאכט א װארע פאר דעם ליכט פון אמת, פאר דער זון פון דערקענטניש. אץ רײםט ארױס די מענטש• הײט מון איר לאננזאם־פױזנדיקן אוםבאװוסט־םארנעפלטן ענג• אקסנטרים אויף דעם ברייטן שליאך פון םלינק־שנעלע קלאר־בא• װונפע אנטשײדונגען — אץ םירט זי אזױ אריבער אוים דעם