Literarishe bleter · 1933-05-26 · 21 (26.5.1933) · p. Seite 338

ליםערארישע בלעםער טפ. 21 מז4) זײט 338 אנגעהוינן תחילת יײגן דאס שםדקײם אין דער יראה *רײן און האבן געשריגן ינאגעװאלט, מען שמדט אוים ײדישע קינדער זײ האבן דערויף גוזר תענית 53ײען. האבן גונויםנענוםען אלע דרדקי־קינדער און סון די העכערע חדרים - מהלים *י זןגן, און האבן ,ויחל׳ נעלײענט, וױ אין א געבאםענעם מענית, אום םוף האבן זײ ארויםגעגעגן א חרם אויף די עלםערן, װאס געבן זײערע קינדער אין דער שולע, אונטער זײ זענען געװעזן באל• מעלאכעם און אזוי פראסטע םענטשן, װאם םארדינגען זיך אויף דעם טאג צו ארבעטן, 'אז קײנער םון ײדן זאל זיי קיין ארבעט נישט געבן; מען זאל זײ אפזאגן םון דירות אין ײדישע הייזער, דעם קצבם םלײש * האט מען״ געאסרט וכדומה. אז דאס האם אבער נישט געהאלפן,* די עלטערן האבן דאך אײנגעזעען, יאז זײערע קינדער ױעלן האבן א מכליתזיסען לערנט םים זײ מנך פויליש, רוסיש, רעכנען און דער עיקר - םוםר און דרך-ארץ, חוצדעם גיט מען זײ נאך מלבושים צו וױנטער און א םײל צע־ טײלט מען צװישן גבירים אויף עםן און טריגקען, װאם דערמיט באשעפטיקן זיך די ײדיש-אריםטאקראםישע דאםען, - דאם האט די חםידים נאך מער צעהיצט, זעגען זײ נעסאלן אויף אןאנדער המצאה: א פרײטיק-צונאכטס צו קבלת-שבת האבן זײ געשלאםן אלע קלויזן און זענען געקומען מיט זײערע יקינדער אין דער גרויםער שול, האבן זיך געזעצט אױף םרעםדע שטעם און דעם חזן אװעקגעשטופט פונם עמוד און געשטעלם זײערם א חזן, װאס האט געזונגען ,לכה דודי׳ מיט א ציגײנעריש לידל; םען האט געזונגען ,כגװנא׳ אויף חסידישן םאניער. אין בית״םדרש האבן זײ ארויסגעװארפן די שטענדערם און געשטעלט טישן. זײערם א חזן האט געדאװנט שחרות: ,הודו״ םאר .ברוך שאםר׳ און .גקדישך ונעדיצך׳ צו שחרית, ,בתר׳ צו פזסף. שבת• צונאכםס געםרינקען שנאפס צו םלװה־םלכה און נעםאנצם װי אין א קרעטשמע. די אײדעלערע מענטשן האבן זיך אלײן נישט געױאלט שטעלן קעגן די עזותפנימער, נאר עם זאל ראש-השנה, יום-פיפור קײן סקאנדאל נישט זײן, האבן זײ געפועלט בײ דער רעגירוננ, םען זאל נישט ארײנ,אזן בית-מדרש און אין שול, נאר אועלכע, װעלכעיהאבן בילעטן פונם גבאי. דורך זײ איז ערב ראש-השנה געקומען צו א געשלעג, זײ האבן געװאלט םיט געװאלט אריין, ױי האבן מיט געװאלט אראפגענופען די טירן, אויסגעלאשן ליכם, ביז דער נאםשאלניק איז געקומען, איז ערשט שטיל געװארן. - צוליב דעם זענען די גרינדער םון דער שולע אפנעשטאנען און די װאס האבן נעגעבן נדבות אויסצוהאלםן די שולע, זענען סיד געװארן נעלם צו געבן. די ,ערער, װאס האנן געלערנט אומזיסם, האבן אויפגעהערט צו געבן דארם לעקציעם, תלםידים זענען געװארן װײניקער ביז 11. ״נאך דעם אלעם לאזן אנדערע זאגן, אויב דער קארעם. פאנדענטיהאט רעכט, װאס ער פאלט אן די אײדעלע מענםשן, װאס האבן נישט געװאלט פירן קיין מחלוקות. עם איז גענוג געװעזן, װאס דער נאטשעלניק האט אפגעגעבן פאד םוד די רעדל-פירער פון ראש-השנה בײנאכט *און ױי האבן באצאלם שסראף 240 רובל׳. אזוי לאזט אוים דער קארעםפאנדענמ די באשרײבוגג װעגן דעם אונטערנאנג פון דער פרץ־שול אין זאםאשטש, און ער םאכט דערצו די פאלגנדיקע באםערקונג: ״זײער טרויעריק, אז אין זאםאשטש זאל די װיסטע פארטײ אזוי שטארק זײן און זאל קענען גובר זײן די געבילדעטע און פארנעמערע נגידים, װאם םון זײ איז דאך נישט רעכס, צו לאזן די פאנאטיקער זאלן אויספירן׳. פון די אלע 3 קארעםפאנדענצן דערמאנט בלויז אײנע דעם נאמען םון י. ל. פרץ, איןי דאם בלויז אונטער איניציאלן ל. פ. ולעאן פרץ, - וױ אונזער קומענדיקער דיכטער םלעגט זיך יארנלאנג רופן). א לעצטן אפקלאנג םון דער םעשה מים פרצעם-שול געפינען מיר ,אין' עטלעכע יאר ארום - װידער אין א ידיעה םון זאמאשטש - אין ,ײדיישן פאלקםבלאט׳ 1883, נומ. 41: א געוױםער .ר• ס. באקלאגט זיך זײער אויף די דארםיקע סירער, װאם זײ האבן פארלאזן די שול, װאס איז געגרינדעט געװארן צװײ (?) יאר צוריק.'די שול איז זייער נײםיק און ניצלעך סאר אונזערע קיגדער און עס װאלט א ױשר געװען״ אז מען זאל זיך װידער צו איר נעמען׳. הײסט אײך נעענטער און טיפער צו קוקן? איך װעל אײך נישט איבערשרעקן און נישט סטראשען, אז איר װעט חס-ושלום בלינד װערן, װי אז םען קוקט די כהנים אויף די הענט בשעת זײ דוכענען, - נאר איך װעל אײך נישט ערב זײן, אויב עס ײעט אײך נישם װעירן פינסםער פאר די אויגן צו באםערקן, אז אונטער דעם גלאנץ איז פינסטער און גליםשיק, נלאט חוזק: װער רעדט, אז מען פרײוט א שמועס טון מיט די אויסגעפוצטע טאקן, װערט מען געװאר, װי וױיט בילדונג גײט. .נאר װי זאגט מען עפעס, דער העכט שםינקט פונם קאפ. דארפן מיר גלידערן דעם גאנצן עולם, עם איז נענוג זיך צי■ צוקוקן צו די קעפ, װעט מען װיסן, װי עס זעט אויס בײ אונז.- סון דור-דורות האבן די חשובים אין שטאט געפירט די קהילה, די חשובים זענען פארצײטנס געװעזן נגידים און לומדים, מיוחסים און פרומע יידן; היינטיקע צייטן שפילן א גרעסערע ראלע אזעלכע נגידיס, װאס זענען פראגרעםיסטן, הײנטװעלטיק, מיט בילדונג. ביי אונז בלײבמ מען אבער טאקע נאר ביי נגידים, פער נישט... ,דאך האבן אונזערע שטאט-פארזארגער זיך געשעמט, מען זאל םון זייער ציװיליזאציע נישט רעדן אין די צייטונגען, האט מען געמאכט אסיפות און עם איז געבליבן, סען זאל מאכןיא שולע פאר ארעמע קיגדער. עס האם נישט לאנג געידויערט, די שולע איז געעפנט נעװארן <א ד א נ ק ה׳ ל. פ., ו ו א ס ה א ט זיך געלייגם אין דער לענג און אין דער בריייט און האט זײנס אויסגעפירט). אלע גאסן האבן געקלונגען פיט דער שולע, מען האט שוין נביאות געזאגטי, װאם פאר א געלערנטע דאקםוירים, אדװאקאםן, ארכיטעקטארעס, 'פעדאגאגן און פילאסאפןי װעלן פון דארט ארויםװאקםן. ,נאר וױ דאס בלאם פון יונה הגביא (נאטירלעך געדענקט איר אװדאי די הפטיריה פון יום-כיפור צו מינחד.), װאס איז אין אײן נאכט אויםגעװאקסן אים צו שיצן פאר דער זון און אין אײן נאכט וױדער פארדארט געװאי־ן, אזוי איז צוגעגאנגען מיט אונזער שולע, אײדער מען האט זיך אומגעקוקט איז זי וױדער פאר- שװונדן געװארן. די פעשה דערפון איז פשוט - די פארזארגער האבן נישט געזארגט די שולע צו שטעלן אויף א זיכערן פונדא• מענט, אדער וױ אנדערע רוםן עס אן: פאר דער נשמה - געלט - װאס אןי דעם קען קײן זאך נישט 'עקזיסטירן. די לערער, װאס האבן זײערע כוחות און זײער צײט פארקויםט דער שולע, האבן זייער געהאלם נישט באקומען, פון ײעלכע זיי דארפן לעבן מיט פאמיליע. . איך װאלם נאך געהאט פיל אינטערעסאנטע זאכן שרייבן• פון אונזער אינטעליגענץ, נאר א בײן שטיקט מיך אין גארגל,י איך קרעק מיך און קען נישט רעדן, נאר איך װעל םיר שוין אן עצה געבן אן א חלבן לעכט דעם * בײן אװעקצושאםן און װעל דעמאלט נאך מער באשרײבן׳ - אזוי לאזט אוים דער פםעװדאנים מ. סי. זײן קארעספאנדענץ, װעלכע גימ א מער טרעפלעכע כאראקטעריםטיק פון דער ײדישער זאםאשטשער גע• זעלשאפט אין דער פרץ-ציים. אן ענטפער אויף דער קארעספאנדענץ מצד די אנהענגער פון דער שול האט נישט פארפעלט צו״ קומען, און דער פסעוז• דאנים ש׳ד שרײבט אין .ײדישן םאלקסבלאט׳ נומ. 49, פון זא- מאשטש, דעם 12-טן נאװעמבער: .אין נום. 43 פונם ,ייד. פ׳ב׳ שילדערם א נײער קארעס• פאנדענם אונזערע אריםטאקראטן און באשולדיקם די גרינדער פון דער נײער שולע םאר״ ארעםע קינדער, אז זײ פירן נישט גוט און צאלן נישט די לער״ער. דעריבער האלט איך פאר נײטיק גראד איןי דעס פרט זײ צו פארטײדיקן. פיל לעזער פונם ,ײ״ד. פ׳ב׳, װאם לײענען דעם ,המליץ׳, װעלן געוױס געדענקען, װאס עם איז פאראיארן באשריבן געװארן װעגן די חסידים מיט די' אויפנעקלערטע, נאר פאר די װאס לײנען נישט דעם ,הםליץ׳ װיל איך אין קורצן 'באשרײבן. אין חשװן פאריקעם יאר האט זיך הי געעםנט א שולע פאר ארעמע קינדער' 45 קינדער חאט מען דארט געלערנט ליינען אוןישרײבן, תורה םיט מענדעלםאנס איבערזעצונג, די קינדער האבן אין א קורצער צייט געםאכט גרויםע םארטשריט, אזוי אז דער דירעקטאר םונם לובלינער גימ• נאזױם האט געדאנקם און די קינדער 17׳ רובל געשענקם אויף ביכער. די חםידים, װאס זענען הי נישט װײניק דא, האבן גע• פילט, אז דאם איז פאר?ײ מי סעפער אין דיי אײ״גן, האבן זײ