Literarishe bleter · 1933-05-26 · 21 (26.5.1933) · p. Seite 337

וײט 337 ליטלערארישע בלעטער נומ. 21 (472) בײסן אין דער מענטשלעכער פםיכיק אין אױםקנעטן א מערקװיר־ דיקע געשטאלט. דאס פארבארגעבע אין מענטשלצכן באראקטער האט אים אויסערגעװײנלעך 'אינטערעסירט. דא אױ שוין ליבער־ מאן נישט בלוױ מאלער _ ער װערט אן אנדע קער. פארשטענדלעך, או אוא מין קינםטלער מײ וי,י אנשטויסן אן פײנטלעכן װידערשטאנד סון פארשידענע מיטלמ סיקײטן. א נעװיסע צײט קען מען איגנארירן. עס איו אבער געקוזען א מא־ מענט, װען די דײטשישע מיטלמעסיגקייטן האבן ב:קומען די אויבערהאנט, און מיט דער הילף פון פויםט און פון כ. ראר. אין אוא פאל האט מאקס ליבערמאן געמװט אפטרעטן אן א קלאפ אין דער טיר. פונקט וױ אמאל בײ רענאן און שפעטער בײ פאפיני, װען וײ באהאנדלעןידצם מענטש יעװם קריסטופ. די רעליגיעוע טעסע האט אבער בײ ליבערמאנען נישט געשפילט די הױפט־ראלע. דאם איו בלויו א נעבן־ואך. טעמע איו אין אלגעסיין בײ ליבערמאנען א נעבן-ואך. דער עיקר ביי אים איו אבסאלוטע מאלערײ, שילדערונג פון לעבן. מענטשן, פסיכא־ לאגיש איויפגעפאסטע םביבה, מאלעריש באהאנדלט. וײנע ״גענוינ• פליקערינס׳, ״מושב זקנים אין אמםטערדאם׳, ״שפינערינס׳ און פארשײדענע בילדער פון מענטשן בײ ארבעט באלאנגען צו די שטארקסטע מאטיװן פון ויין מאלעריי. דא האט ליבערמאן געפונען א ברייט פעלד פאר ויין קרעפטיקן פענול. אויך דאס פארטרע- טירן מענטשן איו פאר אים דאס װיכטיקסטע. ער םלעגט וייך אײנ- ז?םן רײזען /?ןי?גע צי דער געשיכטע פזן פדצעס שול אין זאבואשטש גאנצן (אין דער מאדערניזירטער ארטאגראפיעו, װי זי שטייט און גײט, - הגם ויועגן דער שול' רעידט זיך דא בלױז פאר• בייגײענדיק : ״עס װעט אויך געװיס פרײען, הער רעדאקטאר - דדײבט דער קארעספאנדענט, - אז איך װעל אײך זאגן איגוטע בשורה פון אוניזער ג'ע3ורטם.שטאט זאמאשטש. אמת, םון אלטע צײטן האט זאמאשטש געהאט א ישם סאר'אן ״עיר מלאה חכמיס וסופרים׳, װאם פאר' א גרױסע לײט זענען פון זײ אויסגעײאקםן, א ״מרככת המשנה׳, ר׳ ישראל הלוי זאמאשץ (באקאנט דורך זײנע םפויים ״נצח ישראל״ אןן ״רוח חן״וי ר׳ משה מענדעלסאנס רבי אין דער םילאסאפיע, טאקע אייער <ד"ה צעדערבױמסי זיידע ר׳ נחן הכהן אוןי איײער פאטער ר׳ יאםעלע, יעקב אײכענבוים, עליהם השלום, און נאך און נאך אזעלכע. - נאר מען קען נישט אװעק־ גיין פונם אמית, אז 'די אלע גרויםע לומדים און געלערנטע בארימטע לײט האבן געהאט זײער גאנצע געלערזאמקײט אין זיך• אויף דעם אנבליק זענען זיי געװען פשוטע ײדן מיט לאנגע קאםטאנעס מיט 'םטראקעס אין מיט ספאדקעס און שטרײמלעך, גאר ײי פראסטע ײדןי. אין שפעטערעד צײט, זײט אייער פאטער ז׳ל איז געשטארבן און זײז חברה איז זיך צעפארן און אויסגע• שטארבן, האטידאס חסידות איבערהאנט גענומען. נאר אין דער לעצטער צייט האיט די צױויליזאציע אנגעהײבן בײ אונז שטארק קליגגען אין אלעי גאסן, די אויפקלערונג האט זיך אזוי שטארק אויסגעשפרײטי אירע פליגל, אז עס איז פשוט נישט דא א שפילקע צו דער ערד צו װארפן. עם איז פשוט מחײה-נםשות, אז מען טוט א קוק אויף אונזער אויסגעפוצט שטעטל און מען טרעפט כמעט גאר נישט קײן לאנגע פאלעס. און אז מען זאל טאקע שיטן מייט טויזנטער װעט מען קיין פאה נישט געםינען. עם איז בײ אונז װי מען זינגט אין לידעלע: ״קורצצ קלײדער גײען זײ׳ און װײטער. אלע טראגן רעק, פרעק, פאטעלאס, װעסטן, פאנטע• לאנעס נאך דעם לעציטן פראנצויזישן שניט, קלארע װי שנײ װײםע שטײפע געקראכמאלעטע קעלנער, פארהעמדלעך און מאנזשעטן, א םעלפענעם 'גלאנצענדיקן הוט או־פן קאפ. װער שמועםט פרויען איז גאר נישט צ״ו דערקענען, אז זײ זענען יידישע טעכטער. װער רעדט הײנט אפילע אינדערװאכן א ציצן אדער עפעם א װאלן קלײדל סיט א טשיפיק און 'הארבאנד חײלהו װער זעט שוין די פײנע בעריעשע פארצײטיקע שנײדענע קליידער מיט דער ױפע, װאם מען האט שטאלצירט, אז זײ זענען נאך פון דער חתונה, כאטש מען'האט שויין דערלעבט די זילבערנע האכ• צײט און קינדער אויסגעגעיבן; נאך מער יחוס איז געוזעזן, אז מען האט געהאט א יום-טובדיק מלבוש פון דער מאמען, פון דער באבען. אלע ײדישע וױיכער זענען הײנט דאמען׳ אײנגע- װיקלם יאין םאמעט, אטלעס, ריפס און נאך אזעלכע טײערע זיידנצייג, גענייט נאך דעם לעצטן זשורנאל, און אויף די שיין סארקעמטע האר א 'הײטעלע לויט פאריזער נײםטע םאדע; א כלל, וױ מעןיטוט א קוק, ועט מען לויטער געבילדעטע ארים• טאקראטן און אריסטאקראטקעס. מהיכי.תיתי ׳. אדרבא! זײער םיין! - נאר דאס איזי אלץ רעכט - אז מען קוקט פון װײטן און סון אוייבן אויף, זעט עס טאקע אוים םײן אפגעלײשט, װער <ם ו ף> אין ״המליץ׳ 1882, נומ. 33, ברענגט אונז <דער רעדאקטאר אלעקםאנדער צעדעיבוים - אגב פרצעם א בן-עיר) א קיצור פון דער לאנגער מגילה, װאס ער האט באקוםען פון זאמאשטש. עס װערט דערציילט, װי אזוי די שטאטישע משכילים האבן געגרינדעט א שול פאר קינדער פון צוױייאפטײלונגען צו ילערנען תנ׳ך, רעליגיע און אויך די לאנדסשפסיך <ד'ה פוילישו, רוםיש און חשבון, .מוסר׳ און ״דרך-ארץ״. מ׳האט צונויפגעזאמלט געלט, געדונגען א הויז, אננעשטעלט לערערס מיט דעם רעליגיע-לערער פון דער פראגימנאזיע בראש. איז די זאך נישט געפעלן געװארן די חסידים <װעגן זייער מאכט אין זאמאשטש דעמאלט - זע א צװײטע קארעספאנדענץ פון פרצעס שטיאט אין דעם אײגענעם יארגאנג ״המליץ׳), און זײ האבן אנגעהויבן צו העצן דאס םאלק קעגן דער שול׳ אז מ׳פירט דארט אראפ די קינדער פון יידישקײט. דערמיט זיך נישט באנוגנט, האבן זיײ צונויפגעזאמלט ססצ רובל אויף צו פארריכטן די םון יארנילאנג חרובע תלמוד-תורה, אװעק• געזעצט דארם מלמדים ״םוסחים׳, געדראט די באלמעלאכעס אפצונעמען ביי זיי די ארבעט, אויב זיי װעלן זיך דערװעגין צו שיקן די קינדער אין דער אפיקורסישער שול. דאך האבן זיך געפונען עלטערן, װאס האבן זיך נישט געלאזט אפשרעקן, און בײם עפענען די שויל ראש-חודש אייר תרמ״ב (1882׳ זענען אין דער שול געװען 44 קינדער (״פאר 20 צאלט מען 2 רובל א חודש, 20 זענען ארעמע קינ׳־ער, 4 װערן איויסגעהאלטן מיט עסן, שוכװארג און קליידער, װאם איידעלע דאמען באזארגן׳). בײד עפענען די שול האבן די לערער געהאלטן רעדעס׳ אוין די דאזיקע רעדעם, װי די קארעםפאנדענץ דערצײלט׳ געפונען אן אפקלאנג בײ די צוהערער.' אחוציעם - לייענען מיר וױיטער אין ״המליץ׳ - קומען אלע אװנט באלמעלאכעם און זײערע לערנ-ײנגיעך ביז 50 םאן צו לערנען אין משך םון 2 שעה שרײבן און לײענען העברעיש און רוסיש; װער עם קען צאלט 50 קאפ. א חודש, און אז מ׳האט נישט צו צאלן, באפרײט 'מען. און די לערער זענען פון די משכילים, ארבעטן אן געצאלט. שבת קומען די באלמעלאכעס און אויך אנדערע צו 'הערן אין משך םון 3 שעה תנ׳ך, פרקי אבות, אגדתא, מוםר, אויפקלערונג א. א. װ. 3 חדשים האט זיך די שול םאר די קלײנע און גרויםע געםירט אין ארדנוינג און געפונען די םימפאטיע בײם פאלק. אבער, אז די חםידים האבן דערזען, אז אין משך פון גאר א קורצער צײט ״זענען געעפנט געװארן די אויגן םון די פאיטערם און קינדער צו דערבליקן דאס ליכט םון דער װיםנשאפט, אז ס׳איז גוט'׳ האבן זײ אויסגעהויבן א גװאלדיקע קאמפאניע. מיר װעלן דא נישט ברענגען די גאנצע באשרײבונג םון דער דאזיקער קאמפאניע קעגן דער שיל און די קורסן, װײל מיר האבן זיי, די באשרײבונג, אויך אין א צזזײטער קארעספאנדענץ אין ״ױדישן פאלקסבלאט׳ אין א יאר ארום. אבער צוערשט װעלן םיר ברענגען א פריערדיקע קארעספאנדעניץ םון ,פאלקס• בלאט׳ 1883, נום. 43; די דאזיקע קארעיםפאנדענץ איז אזוי אינםערעסאנט קולטור-היםטאריש, אז פיר דרוקן' זי איבער אינ•