Literarishe bleter · 1933-05-19 · 20 (19.5.1933) · p. Seite 325

זײט 325 ליטערארישע בלעטער נום. 20 (471) קעגן דעם בװײטן .סלאוױשן לײב״ באקונין,' אין דער צײט, װען מארקס שטײט אויף דער װעלט-ארענע, ״ קעמסט אוים די טעארעטישע און פראקטישע װעגן פאר דער אײראפעישער ארבעטער׳באװעגונג — אט אין דעם זעלבן יאר דערשײנט משה העס .רױם און ירושלים״... די װעגן פון מארקס און העס האבן זיך שױן נישט בלויז צעשײדט, זײ זענען געװארן צװײ אנטיפאדן. און מיט יארן שפעטער װעלן היסטאריקער פון םאציא• ליזם פארצײכענען: ״ משה העם האס דעם גרויםן פארדינסט, װאס ער האט דעם סאציאליזם גערײניקט פון דעם קלײן׳בירגערלעך׳אפאזי• ציאנעלן ראדיקאליזם, אבער דערםאר איז ערשט דער ריזן׳ פארדינםט פון מארקם און ענגעלם, װאם זײ האבן געשאפן די קלארע שײד׳ליניע צװישן דעם עטיש׳פילאזאפישן סאציאליזם און דעם עקאנאמישן סאציאליזם ־־ װען אפילו אויסן חשבין פון אלע פרײנטשאפטן און פארבינדונגען מיט די צײטװײליקע מיטגײעי אדער מיטלויפער. מארקם איז געשטארבן אין 1883 אין לאנדאן. ער ליגט באגראבן צוזאמען מיט זײן ליבער משפחה. משה העם איז געװעזן מיט זעקס יאר עלטער פאר מארקסן. ער איז געשטארבן, א סידער און פארמאטערטער, מיט אכט יאר פריער אין פאריז, דעם זעקסטן אפריל 1875. זײן לעצטער וזונטש איז געװעזן, אז מען זאל אים באגראבן, אין רײנלאנד, אויפן ײדישן בית׳עולם, לעבן זײנע משפחה׳ מענטשן. זײן װונטש האט מען סארכטיק דורכגעפירט. ל י ט ע אדער : ,יעדער האנט מיט פינגער האדעװעט פאר זיך אן עשאפאס און יעדער מארך אין שארבן האדעװעט פאר זיך א גאס.״ אט אזעלכע עשאפאטן׳פסוקים האט דער יונגער פארביב׳ לישטער מאג׳ליקער צעזײט און צעשפרײט איבער אלע קרײצװעגן פון זײנע דיכטערישע עמאציעס און זעונגען, און אויך אםילו דעם סויס, דעם אײגענעם סויט זײנעם זעט ער, דער דיכטער, אין דער פארם פון א זעלבםטמארד בנשיקה... ,אט אזוי דאט א שטריק זיך געחנדלט צום האלז: ליבסטער, עם גלוםט זיך א קוש טאן דײן האלז: װילסט נישטז — איך נעם דיך מיט גװאלטז און אזוי האס א װאםער גערײצט מיר מײן גוף: אונטער מײן לײלעך, געליבטער, איז גוט — אײנמאל אראפ און אײנמאל ארױף:״ אזא מין שטענדיקער דראגג צו שטארבן בנשיקה גדורך א שטריק, צי דורך װאסער) איז א גאנץ ראסינירטער זעלבםט• מערדערישער פארמעםט פון א דיכטער, װאם װײם, אז םײ װי סײ ליגט דאך די ,אײביקײט״ םארצויגן אויפן האלז, װי א שטריק, וױ א שלאננ — ,און כאפ איך אן די האלז םון אײביקײט _ א שלאנג אין האנטו א שלאנג, װאס טענהט: שעכט מיך, מענטש, סיט דײן םארשטאנד. און דער מענטשישער פארשטאנד זאגט אונטער דעם קומט ער נאך עטלעכע מאל אהער, װי אויפן ארבעטער׳צו׳ זאמענםאר אין 1868, נאך דער דײטש־פראנצויזישער מלחמה אץ י. 1870. פאר דער צײט ארבעט ער געשמאק אין די בעלגיש׳םאציאליסטישע צײטונגען. אין 1871 דערשײנט אין בריסל זײן בוך קעגן דײטשלאנד. ער רעדט דארס םיט פאר־ ביטערונג װעגן דעם פרײםישן מיליטאריזם. דאס בוך הײםט .דאם געפאלענע פאלק׳. פיל פון די דאזיקע ארטיקלען זענען גענוג אקטועל געװארן םארן הײנטיקן היטלערישן דײטשלאנד. העס איז שטארק פאפולער געװארן מיט דעם אין פראנקרײך און באזונדערם אין בעלגיע. זײנע ארטיקלען האט מען גע׳ שמאק געלײענט. בעלגישע ארבעטער פלעגן שאפן קרײזן, כארן און געזעלשאפטן אויף העס נאמען. העס האט ממש פארסריבן א צײט מארקםן פון בעלגיע... װי שטארק מען געדענקט נאך אין בעלגיע דעם משה העם, קען מען זעען םון דעם אנעקדאט װאס א בעלגישער םאציאליםט האט מיר אמאל דערצײלט: ,מ׳האט געפרעגט, םיט יארן צוריק, א גדויסן בעלגישן סאציאליםס װער עס זענען זײנע פירער געװען. ער האט אנ׳ גערופן צװײ נעמען: לאםאל און העס. באזונדערס האט אים העס איבערצײגס אין זײן צױניזם...״ דאם לעצטע מאל איז העם געװען אין בעלגיע אין 1873, צװײ יאר סאר זײן טויט, דורך דער צײט פאלן שטעכװערטער פון מארקם אויף העס. אבער דאם זענען שוין די לעצטע רײד פון צוױי װילד׳פרעםדיגעװארענעמענטשן. אין 862נ װען מארקם קעמפט אין האאג װי א לײב ד. טשקןדני 1 בערלןן נ א ל א פאר די פאר חדשים, װאס מיד איז אױםגעקומען לעצםגס צו סארברענגען אין קאװנע — האבן מיך באזוכט מערער ױנ• נעלײט <װי אויך אפילו חשובע באלעבאטים), װאס ראבן גע׳ װאלט באקומען פון מיר ,סמיכה״ אויף שריפטשטעלערײ, פאר׳ לײגנדיק סיר, אדער םארלײענענדיק מיר זײערע פעק און פעק׳ לעך שוין געדרוקטע און נאך נישט געדרוקסע כתבים. צװישן די דאזיקע <דאס רוב סאניאקאלע) ,אייביקײטס״ — זוכער האט אבער אײנמאל גאנץ פלוצים אויפגעבליצט פאר מיר אײנער א שלאנקער הייכער ױננערמאן מיט איבערגעשראקענע אויגן, װעלכער האט מיר גמעט אן װערטער, צוגעװארפ; א בינסל לידער, װאס איז געװען געהעפטעט און םארטירט מיט דײטשער פינקטלעכקײט און ארדנונג. דער ױנגערמאן איז פארשװונק. אבער זײן העפטל לידער אױ ליגן געבליבן אויף מײן שרײבטיש, װי א צוגעװארפן קינד, װעלכן די מאמע קאן שוין מער נישט האדעװען... האט םיך דאס דאזיקע פײן׳געװינדלטע לידער׳בינטל באזונדערם םאראינםריגירט און איך האב זיך אנגעהויבן גרונ׳ טעװען אין די שטימונגען און איבערלעבונגען פון דעם סחבר, װעלכער הייסט, לאזט זיך אוים, רחביהו מאנ׳ליקער. איך האב אבער נישט געדארפט צו לאנג און צו טיף גרונטעװען זיך אויף צו קאנען אױספישן אזעלכע פערלדיקע שורות, װי: .אםילו עשאפאטן, קינד מײנס, װערן אויך געבוירן מיט א קוש — דאם ליגט אין אלף בית םון בלוט.״ דיכטעד א י ן