Literarishe bleter · 1933-05-19 · 20 (19.5.1933) · p. Seite 322

ליםערןזרישע בלעטער נומ. 20 (1י4) זײם 322 קאלאניע) הערשט א םולשטענדיקער חורבן בנוגע דעם מבב םון ײדישער דערביונג; עס איז גארנישטא אין דער ערשטער םון די דערמאנטע קאלאניעם; אין דער בװייטער - א שאטן םון א קלײ־ נער שו׳ע, װאם'איז אמאל געװען אגרויסע און װיכטיקע. די בענדליקער קלענערע ײדישע שטעמישע ישובים, הןבן זייער און זײער וױנביק שולן אדער אפילו םוראגאטן םון שולן- עס איז פשוט גארנישטא און גארנישט געטון געװארן אויף דעם געביט. רעזומירנדיק דאס געזאגםע: די באל פון ײדישע קינדער, װאם באקומען א ײדישע דערביונג, אויף אזא אדער אנדער אוםן, איין שולע אדער פריװאם, אין שטאט און אין דארף, אין הויפט״ שטאט און יאין דער פראוױנץ, איןי ארגענטינע, שטײנט נישט איבער 10 פראבענט; דאס הײםט, אז םון יעדע הינדערט ײדישע קינדער פון שול־עלטער( לערנען זיך אוים (שלעכט) לייענען און שרײבן ײדיש, בלויז 10 ײדישע קינדער, םון דעם הןןט די הויפט״שםאט א קלענערן פראבענם און די פראוױנץ, דאך א גרעםערן. קעןי בײ אזא םין מבב גערעדט ווערן װעגן א יידישן דערבױנגם־װעזן אין ארנענטינע? ן־צוזאםענפאד אין לעבעדיקן קאנטאקט םיט הונדעדטער פויזנטער דורך דער יידישער שפיאך. — יא, םיר האבן טענות און אפטםאל נאר גרויםע םענות בו דעם יידישן אקטיא״ ם*ר ז״ן רעפערטואד, םאר זיין נישם״דיםביפלי• נ־רםק״ים, םאר דעם באפ־לאפ״או•) םון שפילן טעפםעד. אבער נישט די נאנצע סולר אמ דא דעם אקטיארם. אויך םיר, די טעאטער־ באזובער, טראגן א נאר־נרױםע שולד דערםאר. און נאך א נרעםעיע שולד טראגן די אוטנארםאלע באדיננוננען, אין װעלכע עם קוםם אוים צו םירן א םיםטעטאטישע קולםו;—ארבעם ביי דעד לאנע, װען םיר האבן נישם קיין םלוכה״און קאםונאלע הילף און שטיצע. ־־ דער היינטיקער 16״םער ארםיםטן-צוזאטענטא־ איז םארגעקוםען בײ בעםערע ארנאניזאציאנעלע באדיננוננען װי דער םאדאיאדיקער. םאראיארן איז דער גאנצער םארײן בוליב די אויםםדײםלוננען, װעלבע עם האט נעבראכט דער אינעװײניקםטער ברודעי-קאםף, נעװען א צעשרויםטער, א בערודערטער. די םארװאילםוננ םון הײ״יאר האט באװיזן צו שטארקן די ארנאנמאצים, באםעסםיקן די באבױננען, אין באדויקן די געטיטער. עם איז געװען נאר א שװער יאר, — דער עקאנאםישעד קדיזים אין לאנד, די דעםרעםיע, װאם עם הערשם בײ דעם בעסערן ײדישן צושויעד, האבן נישט נענעבן די פענלעב־ קײט אויםבושטעלן און א״נצוהאלטן, נוטע אנסאםבילען און רי םרו־ םעם, װעלבע האבן יא באװיק זיך אײנבוהאלטן האבן נעליטן נוים און דחקות. אבער דאך האם םען װי עם אמ עקזיטםירם, און בא־ װיץ דא און דארטן אויםצוםירן םײנע םארשטעלוננען, און שפילן םים םעד־װײניקער קינסםלערישן דערםאלנ. אין די באריבטן און בעיקר אין די דיסקוםיעס זענען אויםנע־ שװוםען םארשײדענע װײטאקד-קע םראנן, װאם םאםערן בםדר דעם ײדישן ארטיםט און ײדישן םעאםער. אנםאטבל און םטאק, װאדשע און םראװינץ, דירעקםארן און חברים״טרופעם, אץ אזוי װײטער אין װײטער, די אלע םראגן זענען באהאנדלט נעװארן םים דעם םײער און לײדנשאםט. װאם איז אזוי באראקטעריםטיש םאר דעם ״דישן ארםיםט. די באריבטן זענען דאך נאנץ איםםאנירנדיקע. אץ םיל צענדליקער שטעט זענען אױםנעהאלםן נעװארן ײדישע טרוםעם, — װו — לאנגע חדשים, װו — װאכן און װו — געצײלטע םענ. די הבנםה״הוצאה האם צו טאן םיט צענדליקעד םויזנטער נילדן. די םריערדיקע םארװאלטוננ טים םאקס בדין בראש האט ערלעך און טרײ נעארבעט און נעםונען צוטרוי אץ אנערקענוננ םונם צוזאםענ־ םאר. די דבוננען אויםן צוזאםענםאר האט נעםירם שםרעננ און חכריש און םיט טאקט ם. םזאה. עם אױ אויםנעקליבן נע־זארן א םארװאלםונג — (די םריער• דיקע םים א בונאב םץ עטלעכע נײע םיםנלידער): םאקם *רץ וםארזיצער), קלםן נוטםאן, הירש הארט, זיגטונם טורקאװ, שםואל לאנדוי, שםחה נאטאן, אביהם קורץ, נרשץ דאם, דניאל שאםירא. דער צוזאטענםאר האם אדײננעבײאבט א נ־ע£ דערמונטערונג אץ די רײען םון די ײדישע אקםיארן. םען אמ זיך צעםאק םים דעם נלויבן, אז דאם קוםענדיקע יאר װעט זײן א בעםערם םאד דעם ײדישן טעאםער. — נ. 0. פון דער קאלאניפ מאזפסװיל און וװ עס האבן אמאל פונקציא־ גירט 11 גרױספ ײדישע שולן מיט 21 לפרער, זענפין היינט בו טאג קײן שולן כמעט װי נישט פאראן, אויב מפן זאל נישט צו־ רפכענפן א פאר אלטע ארכאישע מלמדים, װאס דיי קאלאניסטן האפן דארטן וװ נישט וװ גפדונגען און זײי זיצן און י מאכן .האװארן׳ תורה םאר די לעבעדיקפ ״קריאזשע־ יידישע קינדער־ לפך, אין די קאלאגיעם גפבארפנע. אין ענטרע־ריאס, װי יגעזאנט, איז די לאגע נאך פרגער, וױ אין מאזפםװיל; מייטן אויסנאם פון דער קאלאניע און שטעטל קאסאוױלבאסא, וװ פס איז יא פאראן * מאדיפרינע ײדישע שול, זענפן דארטן הײ־יאר געשלאסן גפװארן ידער גרעסםפר טײל ײדישע שולן און דאס ביסעילע װאס איז געװען, דאס ביםל װאם איז נאך פיל יארן פון מיזאמפר 'ארבפט, ארגאניזיירט געװאירן דורך דעם ועד־החינוך, װפלכער האט, אגב,'נרײסע פארדינסטן פאר דער ײדישער דערציונג אין ארגענטינע, .איז איצט אינגאנצן אדער כמעט אינגאנצן צפשטפרט געװארן. ־ אין די קאלאניעס פון דעם דרוםי־טײל פון דער פראװינץ, אין ריװערפ און מעדאנאס <די לעצטע איז נישט קיין ייק׳א־ <א־סעד אדםיסט צװײ טעג אץ א נאנצע נאבט האט נעדויערט דער צוואםענ• םא־ םץ די ײדישע ארט־םטן אץ םײלן. עם זענען נעקוםען איבער 60 רעלעגאטי םץ די אלע ם־וםעם, יאם שםילן אץ די םאדשײדענע שטעט אץ םיילן• עם זענען אויך ב־געװען די אלע ארטיםנץ, םץ די נדויבע, ,ססארן , ביז די קלײנע, די םיטשםילער. אן ארטיםטן״ צוזאםענפאר אמ אלע טאל װי א םין ציוניםטישער קאנגדעם. עם איז א םשפתה־צינויםא־: טען קוםט זיך צונויף אײנענע בלום- נאענטע יאװיא־ן, יאר־אוים. דאנות, זארנן, םלאנן דערװײטערן אםט• םען צע־־םט ז־ך״ םען צעקרינט דך, אבער דאך אײנן בלוט. אץ װידער א צונו־טטאװ - אין װידער א צונו־םטרעםיננ. ברידער אץ שװעםטע־ םץ א־בעט אץ ני־ם, אין םץ נליק און םרײד. - איך ב־ן םקנא אפט רי ־ד שע ארטיםםן. טאר זייער הײם בלוט. בענן ז־ א־נע־ אייםן אנרע־ן האבן רי שרע־םטע ת־עוםות און חשב־נ־ה, אבע־ אץ א ײם םיב־טאנ - אץ יום־טובים זענען בײ ײדישע א־טיםשן רא אטט, — איז םען .װידער אײנענע, צינויםנע־ בונדענע, טא־א־ניקט. אץ איך ט־אבט אלעםאל, םארװאם האבן ם־ר, םעןיםענטשן, ק־נםאל נ־שט אזעלבע צונויטםרעםונגען, וװ הארץ צו הא־ץ זאל רערן? םען ב־וערט זיך, םען שםריננט םון די ערטער, םעז איז נר־ט דורם צו זײן, אבער דאך ' םשםחה. געקנוםם און געבונרן םיט א־ן א-דעאל, טיטן טעאטער. - קום איך זינט יאװן אויף די ארטיםטן־צוזאםענםארן, און זיץ זײער נערן אץ שע• נחת און האב הנאה אץ דעם עננן, דושנע אװטיםטן־זאל א״ף לעשנא 2. די רעדעם און די באריבטן, אץ די םעק צרות, ־אם דריננען א־זים םץ די באריכטן רענן דעם טרוי״ עריקן נורל םון דעם ײרישן א־טיםט, װעלבע־ איז ־עבשלאז און םאדװארלאוט םץ םלובה אץ נעזעלשאםט, — אט די אלע טרוי• עריקננ רעדזנ= וזזח ייך איבע־, מיט נאר קלײנע ענדערוננען, םץ יאר צי יאר. אײך די דיםקיםיעם אדים די באװיבטן, די אװםנעדענטע אװויםטרעטוננען א=אל טון א־נעם, אץ אםאל םון א צװײטן ארטיםט, יענען אי־ך אײי ענלעך אויף די דיםקוםיעם אץ רעדעם, װאם םען האט נעהע־ש טיט א יאר אץ צײ״ צי־י־, - אבער עם םאבט נישט אוים. עם איז ליב אץ אינטעדעםאנט בײציזײן בײ די זיצונגען אץ טיםםילן דעם איטםעט און דעם דראננ צו לעבן און צו שםילן און צו שאםן ײדיש םעאשעד, נישט נעקוקט אויף די אלע שטערוננען םץ אינערײניק און םון דרויםן. דעד ײדישע־ אקשיאר םילט, װער בארוםט און װעד נישט בארוםט, די נ־ויםע טיסיע, ראם עם לינט אױף אים ב־ם םאנאנ־ דערטראגן דאט לעבעדיקע ײדישע רא־ט איבער אלע ײדישע ישובים און קיבוצים. איז דאך דער ײדישער א־טיםט דעד םיאנער, דער פיםיאנער םץ דעם ײדישן לשון. האם דאך שוין א ײדישע םדוםע אננעשלאנן ה״ייא־ קײן זאקאםאנע טיט ײדישע םאדשםעלונגען און אץ אנדערע שטעם אץ םונקטן, װו א ײדיש רארט איז דארט ,לא יזבר ולא יפקד׳. ־עדט םען דאך 'עדן אװנט אראפ םון די טעא• טער־בינעם אין *״לן צו צענדליקער טויזנטער צושויער, װעלבע בינו לבינו, צװישן אײן אקם אץ צװײםן רעדן א םך .צוליב אינטעליגענטישקײט׳ נאר נישט ײדיש... קוםם דאך דער אקטיאד