Literarishe bleter · 1933-05-19 · 20 (19.5.1933) · p. Seite 321

זײט 321 ליטערארישע בלעםער נומ. 20 (471) םאלקם־שולן איז אין דעם איגטיקן מאמענט נישטא; די בארא• כאוױשולן האט די רעגירונג געשלאסן אינטערן אויסרײד םון קאמוניזם, און װען זײ זענען נעױען, האט אויך זײער עאל נישט געגרײכט מי ױדע וױםיל... צענדליקער עטלעכע, װען עס איז נויטיק הונדערטער און טויזנטער קינדער אין די שולן. בלייבן איבער עטלעכע תלמוד־תורהס (אזעלכע 8, װו עם זענען ארוס און ארום באשעסטיקט א 12 לערער); א פאר העב־ רעישע שולן פון דעם טיפ פון די פארצײטיקע עברית בעברית־ שולן <אין בוענאס־אײרעס 2, אין אװעזשענעדא 1), און געצײלטע קלענע־ע שולעס, סםק פאלקס־שולע ספק תלמוד־תורה, אין אײ־ ניקע פארשטעטלעך און א ײדישע פאלקס־שולע אין אװעושענצדא. אז מיר װעלן רעכענען, אז ארום און ארום לערנען אין די אלע טיפן שולן זמיר קלײבן דא נישט איבער קײן ״טיפ׳) ארום 1200 קינדער, האבן מיר איבערטריבן אויף גוטע 30 פראצענט; אבער לאמיר איצט איבערטרייבן. הפלל, אויף א באפעלקערונג פון איבער 20 טויזנט ײדישע קינדער פון שול-עלטער, אין בוענאס-איירעס און אומגעגנט, באזיצן שולן יידישע, סון ד ע ר ג'א נ צ ו נ ג ם־כאראקטצר און פל המינים טיפן; באװכן שלצכט, אבצר פארט באזובן, נישט מער װי 1200 קינדער, װאס מײגט צו זאנן, אז בלוױ 6 פון יעדע הונדערט יידישע קינדער באזוכן א יידישע שולע; בלױז 6 קינ־ דער, און 94 קינדער, װײסן נישט פון קײן צורה פון אײדישן אות, פון ײדישע גצשיכטע, האבן קײן אנונג בכלל נישט װעגן יידישעס. פריװאט, װידער, לערנען דא זײער װינציק קינדער, וױיל דאס פריװאטע לערנען קאסט זייער טײער, און נאר יחידי־םנולה קעגען זיך דערלויבן אזאימין לוקסום. קען גערעדט װערן װעגן א ײדישן דערציונגם־װעזן, בײ אזא מין צוסטאנד, װען 6 אדער העכסטנם ך פראצענט (מיט פריװאטער לערעו באקומען א ײדישע דערציונג? װאס םאר פערםפעקטיװן דערװארטן אונז דא, אין הינזיכט סון יידישער קולטור, םון ײדישן װארט, פון יידישער געזעלשאפט־ לעכקײט, אין דער נאענטער צוקונפט, בײ אזא מיןמצב, װעלכער װערט איבער דער אלנעמײנער שװערער לאגע, אין װעלכער אוגזער ישוב לעבט איצט, םארערגערט נאך? עם איז פארשםארט צו ענטפערן אויף דער דאזיקער פראגע. װאס אנבאלאנגט דיי פראװינץ-שטעט און די קאלאניעס, איז אין ידעםי געגעבענעם מאמענט דער מצב פמעט נישט בעסער װי אין דער הויפט־שטאט. מיטן גליקלעכן אויםנאם פון געצײלטע שטעט, װי ראזאריא סאנטא־פע, לא פלאטא, טוקומאן, מענדאזא און א צװײ דרײ קלענערע פונקטן אויף דער מאפע פון דער ײדישער פארשפרײ- טונג אין ארגענטיגע, װו עס זענען םאראן מער־װינציקער אײנ־ געארדנטע, אויף א געזעלשאפטלעכן אופן שולן פון מאדערנעם טיפ (הגם פון א מטישטשער, אומבאשטימער אידעאלאגיע און דערצױנגם־כאראקטער) - איז דער מצב פון דעם דערצױנגס־ װעזן (אלע פין דערגענצונגס־כאראקטעח אזײער און זײער קלעגלעכער; ער איז געװען קלעגלעך ביז הײ-יאר, און אין משך םון דעם יאר, װען דער אויבנדערמאנטער ועד־החינוך <װאם פונקציאנירט אינטער דער דירעקציע פון ה״ י. עפראי און װערט סובסידירט פון דער ײק״א־דירעקציע אין פאריזו האט צוריקנע־ צויגן די סובסידיע בײ אײניקע שולן אין די קאלאניעס-טענהנדיק, און מיט רעכט. אז דער ײדישער ישוב אין די שטעט און אין די קאלאניעס איז מחויב צו אױסהאלטן אלײן די דערציונג םון די קיינדיער- האבן זיך אין די ײדישע קאלאניעס אין ענטרע־ ריאס און אין מיאזעסװיל, געשאפן אגאנצע ריי קלענערע שולן יםון אײנעם אוןיצװיי לערעס, װאס האבן םריער םונקציאנירט אין די קלענערע גרופעם און איןידי איינציקע גרעסערע קאלא־ ניעס און שטעטלעך. דאס ײדישע שול־װעזן איז, םאקטיש, פמעט װי אםגעװישט געװארן דארטן, גראדע אין די צענטערן פון דער קאמפאקטםער ײדישיער באפעלקערונג אין דער פראװינץ. אזוי צו-ם בײשפיל םונקציןןנירט אין דער קאלאניע מאזעס־ װיל, אין צענטר, איין איינציקע שולע ״יהדות׳ איייף אײדיש שטעטל, װאס האט צוזאמען מיט די נאנטע גרופעם, אזעלכע 1000 קינדע״ר םוין שול־עלטער - און דארטן באקומען אײדישע דערציונג אסס2 (אדער עסעס מעי) ײדישע קינדער• אין די ״גרופעם״, קאלאניםטישע ישובים, װאס בילדן די גאנצקײט עס װאלט אונז פא פירט צו װייט אין די פלאנטערני.קןן פון דער ײק״א קאלאניזאציע-װעזן בכלל. און דאס איז איצט גישט אונזער אויפגאבע. אײנס דארף יא צוגעגעבן װערן, און דורך דעם װערט אלץ דערקלערט; אויף דער ײק״א-דירעקציע און אירע מעשים און האגדלונגען פרעגט מען נישט קײן קשױת... הלמאי האט זי אין משך פון יארן געפירט דורך אירע האנדלונגען און פאריװאל. טונגס-אופנים צו דער רוינע פון אײניקע יידישע קאלאניעס, װאס זי אלײן האט געבויט?... און די דאזיקע פירוננען' יהאבן נאך װײט נישט אויפגעהערט איצט אויך' אויף דער ײק״א און אירע פירונגען האט מען בײ אונז אין ארגענטינע לאנג שוין אייפגע• הערט צו פרע.ן קשיות. אבער לאמיר זיך אומקערן צום ענין פון דערציונג: מיר האבן נישט קײן סטאטיסטישע ציםערן, גענויע, פרע• ציזע, מײן איך, װעגן דעם דעמאגראפישן פארנעם פון דעם ײדיען ישוב אין יאנד; אבער בקרובדיקע ציפערן זענען יא פאראן; די ײק״א האמ אין די קאלאניעס און די שסעטלעך, װאם צװישן די קאלאניעס' א גוטן ססאטיםיטישן אמט אין אירע אדמי• ניסטראציעם (דאס איו דאס גוטע, װאס אין איר איו פאיאן), האבן מיר סון דארטן יערלעכע גענויע דאטן װעגן די יידישע ישובים אין די פראװינץ שטעט און שטעט׳עך, צעװארפענע איבער דער ברײט םון דעם 3-מיליאניקן קװאדראט-קילאמעטער־ דיקן שטח פון ארגענטינע. עם זענעןיאויךפאראן מער װינציקער פינקטלעכע דעמאגראפישע ציפערן, דורך דער צאל מיטגלידער פון די... חברה־קדישאס אין יעדן פלאץ; וױיל דא איז די חברה־ קדישא, אומעטום פםעט, װי א במקום קהלה: דעיר עולם האט מורא םארן טויט מער וױ פאר לעבעדיקע אסימילאציע,• און ײדן דא שפירן משמעות מיטן חוש, אז גלגול מחילות אויף א צמענטאר איז נישט אזא געשמאקע זאך. זענען אוסעטום פמעט אלע ײדישע משפחות מיטגלידער פון די חברה־קדישאס. דאס־ זעלבע געשעט אין בוענאס אײרעס, װו די חברה־קדישא ציילט איבער זעכצן טויזגט משיפחות מיטגלידער, װאס בילדן א סכום םון 80 טויזנט נפשות; און אזוי װי די צאל פיון די שטארבנדיקע נישט-מיטגלידער בילדעט אומעטום אן ערך נישט מער פון 20 פראצענט פון דער אלגעמײנער צאל טויט-פאלן, און אזוי װי עם איזי שװער צו דערלאזן דעם געדאנק, אז דער מלאך־המות זאל מבחין זײן צװישן ייא־און־נישט מיטגלידער פון אונזערע חברה־ קדישאס, איז פון דעם צו דרינגען, אז כדי צו האבן א בערך גענויע ציפער פון דער ײדישער דעמאגראפיע איןי ארגעגטינע, דארף מען צו דער צאל פון חברה־קדיישא מיטגלידער צורעכענען א פינפטל מלבר, װעט עם זײן דער ריכטיקער סך-הפל. אט דורך אזעלכע און ענלעכע רעכנונגען און חשבונות האבן מיר א רעכנונג, אז אונזער ישוב באשטײט אין דעם גע־ געבענעם מאמענמ פון א 250 מויזנט נפשות, פון װעלכע אין דער הויפט־שטאט אלײן, אין בוענאס־איירעס, איז פאראן אן ערך הונדערט צװאנציק טויזנט ײדישע נפשות (חוץ ספרדים, װאס זענען זיך באזונדערו. 250 טויזנט ײדישע נפשות אין ארגענטינע האבן א קײמא־ לן סון 40 טויזנט אידישע קינדער פון שול־עלטער.' דאס וױיסן מיר שוין כמעט װי גענוי. פון װאנען, איז די פראגע? פשוט. מיט אײניקע חדשים צוריק האט דער םלוכהשער בילדונגס־ראט געלאזט דורכפירן אן אלגעמײנעם צענז פון די קינדער פון שיל־עלטער (צװישן 6 און 14 יאס, װאס זענען פאראן אין לאנד, כדי צו װיסן צי עס פעלן פאלקס־שולן צי נישט. האט דער רעזולטאט פון דעם צענז גע־ וױזן, אז די קינדער פון ידעם דערמאנטן שול־עלטער באטרעםן פראפארציאנעל לגבי דעם אלגעמײנעס סכום סין דער באסעלקע־ רונג 'א 18׳ פראצענט. אננעמענדיק דעמזעלבן קאעפוציענט פאר דער דעמאגראפיע פון ײדיישע קינדער פון שול־עלטער, האבן מיר א קײמא־לן פון 40 טויזנט יידישע קינדער, אין דער עלטער צװישן זעקס און פערצן יאר, אויף א ײדישן ישוב פון א פערטל מיליאן נפשות; פון דעם זענען אין בוענאס-איירעס פאראן אן ערך אן 18 אדער 20 טויזנט קינדער פון שויל־עלטער. װיםיל קינדער פון דעם דאזיקן םכום באקומען א ײדישע דערציונג? אין שטאט, אין בוענאס־אײרעס, גאר א קלײנע צאל. קײן