Literarishe bleter · 1933-05-12 · 19 (12.5.1933) · p. Seite 313

זײס 3ג3 -1יטערארישע בלעטער נזמ. 1$ (470) פ^״- וו/בדט־ליט/בר־אטח־ ר׳ ,••ןןטװ דעד עדסטעד״ — אין װעלכן עש װערט געשילדערט די תקים־ אין די געסטאלט טין סיןןטװ דעם ערסטן. די קדיטיק װושט זיך א■ זייע־ גוט װענן אט רעם נ־עט װעדק טץ א. נ. טיןלטטאי.■־ ױבילײ פון דער שרײב־מאשין היי־יאר איז געװארן 50 יאװ ױנט עט האט זיך באװיזן א־ן פארקויף די ערטםע עז־ייפימאשץ. די אידעע טון אזא מין ש־״יפ• אסאראט האט זיך שוין דאן געטראנן אין דער לוטט;. איינע־ םץ די ערשטע, װעלפע האפן אזא מ־ן שרייפ־טאשץ קאנטטרוירט איז געװען אן עטטרייכער טעטער טיםערהאסעד, א זון טץ א טטאליאר, װאט האט אויטגעפויט א םאשץ טון האלץ. ע־ האט דע־טא־ פא־ קוםען טין דער עטטרייך־אונגארישער רעגירונג א פארוינוננ טץ 200 נולדן. מיטערהןןסע־ איז געװען וןרעם, ער הןוט נישט געהאט קיץ פיט־ יעו *ו םארםורקוןטען זײן ערטינדוננ. אויף זיינע אוינן הןופן זיך ניך פאװױן אטתע ש־ײפ-טאש־נקעם, װערכע הןןפן שײן אץ יןןר 1893, װען ער איז געשטןןרפן אין נרויט נויט, געקראטט אין סיל קאנטןןרן טץ אײרןוטע און אםעײיקע. די ערשטע שרײפ־פאשץ צים טארקויף הןוט צוגעגרײט דער אםעריקאנער פערט, ןןפער זי איז נוןך נישט געװען סולק$ם, זי הוןט נןוך טארםןןנט םיל דעםעקטן. נוןך איר הןןפן זיך פאװיזן אנדערע םןןדעלן, ןןפעװ נןוך ארץ םיט ג־ויםע אוטפאקװעםלעכק״טן. — און נ$ר, װען דער געװער־טאפ־יקאנט רעםינגטוןן הןןם ארײםגעלוןזט זײן עדשטע שדײפ־פאשץ, הוןט זי דערװןןרפן א גרזיםן טארק אין גאר דע־ װעלט, ם״ אין אטעריקע און סײ אין א״רזןטע. עם זענען נלײכ־ צײםיק דערשינען ש־ײפ־פאשינען אויך אץ אודע־ע שם־אדן, - דןןם הײםם — ניסט נוןר אין ראטײנ־שע פוכשטאפ;. שטעטער הוןפן ז״ך פאװיץ שרײפ־טאשינען אייך ם־ט ײד־שע אירנ־ות. ״גלות״־מאטױון אץ דער רוםישער ליטעראטור אץ פראנקרײך די רוםישע סרעםע און די רוםישע ליטערא־ישע קריזן אץ דער עטיגראציע םא־נעםען זיך וןטט טיט ט־אגן און ס־אפלעםען, װאם דעדםאנען שטא־ק אין ד• •רוןפלעטע;, װ)ום טא־נעםען רי ײדישע ש־ײפער דןן אץ דון־טן, — די ם־אנע װענן שאםן ר־טע־ ראטור אץ דע־ טרעפד ארם א ם־נדעיהײט. ד־ םענ איז אץ סאריז סוןדנעקוםען א דעטעראש םון פאדוםםן דיכטער און ליםעראשור-שאר־ שער, װ. כוןדאםעװיםש א. ד. ט. ,םאר־ןוס נײען םיר אינטער?״ (איז פעגרעך אן עםיג־אנטישע לימעראטור? טארװוןם איז זי דא און טא־װוןם איז זי ניששןו? עלטערע אץ ײננערע. ריטעראטור אץ הײםלןןזע ליטעראטו־־םארק. ליטעראטור א־ן נעםאנגענששאטט. טארי צװ״ט־יונגען און הוןטנונגען). אץ דער דעפאטע ארום דעםע־אט ה$פן זיך פאט״ליקט א רײ שריםטששעלער. ־־ בריװ-אויםטויש צװישן א. אײנשטײן און ז. פרויד דער אינשפ-נאציוןראלע- אינםטיטיט םאר גײםטיקער צוזאםענ־ א־פעט צוזאםען םיש דער שטענדיקעד סעלקע—פונד״קאםיםיע טאר ליטעראםור און קונםט האפן פאשלוןסן ארויםצוגעפן אלם טערקער־ פונדיסופליקאציע א פװיװ־אויםטויש צװישן ם־וןט. אײנשטײן און ם־אט. טרויד װעגן ט־אגן סין םלחטה אין שלום. דןןם פוך דערשײנט גלײכצײטיק אויף דדײ שט־אכן: םראנצויזינז, עננליש אץ ד״טש. די פ״דע גערערנטע הןופן געםירם צװישן זיך א הוםאניפטיש־ם־לאפא־ טיסע קוןןרעםסןןנדענין איפער ד• םענרעכקײטן, װי אױי צו פאםרײען די םענששהײט טון קדיגם־אוטנליק. סרוןט. אײנששײנם פריװ פאהאנד־ ייען די סרןןפלעם טץ א םענטשן־סרײנד־שטאנדס־נקש, אץ ם־*ט. זינםונד טרויד םארנעםט זיך טיט דער קרינםיסארהיטיננ םץ ססיכאי לאנישן פליק־סונקט. דןןם װעט ו״ן דןןם ערשטע פוך אץ דער םעריע טון טעלקער־פונד טון די סופליקאציעם אויטן קולטודער־הו־ םאניםטישן געפיט. פראטעםט פץ ענגלישן שרײבער־פארבאנד קעגן דעם היטלערישן טערזןר דער שןןרזיצער םונם עננלישן שריטטשטפלעריטסרפאנד הןןט ארויםנעשיקט צום דײטשן אטפאםאדוןר אץ לןןנדןון שןןלגנדיקן פריװ: ,אײע־ עקםעלענץ! דער םא־פאנד סון שרישםשטעלער װינשש אײך טיםצוטײלן, אז די ה״נםצײםיקע דײטשע ליטעראטור, װוןם הוןט זיך רערװןןרפן א גרויםע סוןסולאריטעש אץ אונזער לאנד, הןןט טיל םיטגעװירקם םאר דער קעננזײטיקער םארשטענדיקונג צװישן די רײטשע און ענגליש־רערנדיקע טעלקער. דער םארפאנד האלט דע־ —פער שאר זײן שליבש שארף צו ס־אםעסטירן קענן םארטאלגן םיל דײששע שריסטשטעלער, װעםענם װערק זענען אװי װערטטול סאר דער ליםעראטור. די סאראנטװארםלעכפ םאד די דאזיקע םארטאל• נוננען דארטן פאנרײטן, אז דאם אינטעלעקטועלע לעפן םץ זײער לאנד װעם שטארק לײדן, אויפ עם וועלן ניסט אסנעשטעלם װערן די סאליטישע און ראםן־ררישוח, אץ עס װעש נישם ציר־קנעששעלט װערן רי שרײהײט טץ װארם און געדאנק׳. דאם טעאטער־פרןןבלעם אין ראטנפארבאנד די לעצםע צײט װערט אץ ראם:טארפאנד שיל נערעדט און נעסריבן װענן דעם דא־םיקן טעאשע־ און דראטאטורגיע. אץ דער טרעםע און אין די ל־טע־ארישע קר״ון װערט פאהװנדלט די ט־אגע׳ וזי ארויסצוטירן דאס טעאשער אויף די פאלשעװיסכיסע װענן. אויף דעם סלענום טונס א־נאניזיר-קאםיטעט טון די םאװעטישע ש־ײפער האם װ. יערםילאװ נעהא־*טן א גרו־סע רעדע, אין װעלכער ער האט קדיטיקידם צװישן אנדערן ד• אויט—וננ טץ ,טוישע נששות׳ אין קינםטלערישן טעאטער. ״די שלאכק״ט טון אונזער ליםעראריש־םע־ אשראלער קריטיק דריקט זיך אוים אין דעם, װאס זי קאן זיך נישט לעדנען קאנק־עט פײ םארקם. עננעלם, לענין און סשאלין׳... רע• רנדיק װעגן דער אויטירוננ ״טויטע נטשות״ האש ע־ נעזאגש, אז דער ״םסעקשאקל טא־מאנט נישם ק״ן אידעע, װײל םען קאן נישט אנרוםן אלש אידעע דאם געדאנקל, אז טשיטש־קאװ — איז אויך א םענטש׳. יעדםילאװ טרעט ארויס סא־ף קעגן רעם דראטאטורנ װישניעװםקי, װעלכער האש טיט זײנע סיעסעם סארשלײצש דעם טאםקװער טעאטעײ, און װאם אײנער סץ די טעאשע־־קריטיקער האט געטונען, אז ער איז ״אין א״נקלאננ םיט דער גרויסער תקוטה*. ־ערטילאװן געטעלט כלל גישט אש דעד װישניעװסקי. ער איז צו קלײן, נישטיק. ״דער װענ טץ דער סאװעטישער דראםאשו־גיע — יאגט יעדם־לאװ — אױ אין די גרויסע לײדנשאטשן, אץ די נרויםע נעדאנקען. אץ די נרויםע כא־אקםערן, אין דער פאשאטונג טי. אזעלכע געשםאלטן, װעלכע זענעי צונעסאסט םאר דער תקוטה״.. 50 יןןר נאבן טויט פץ אי. ס. טורגענעװ עם איז איצט נעװאק 50 יאר נאכן טויט סץ דעם פאריםשן ־יםישן ראםאניםט א'. ם. טורנענעװ. אין דע־ רוםישעד סרעםע רעוץ נעדרוקט ארםיקלען װענן דעם גרויםן רוםישן שריםששטעלער. אין עאריז, װו םורגענעװ האט נעװוינם א לעננע-ע צ״ש, װערן אײננע־ ארדנט סײעדוננען, אויף װעלכע עם פאש״ליקן זיך אויך סארשטײעד טון דעד סראנצויזישער ליטערארישער אץ ארטיפטישער װעלט, צװישן ־עלכע טורנענעװ איז זײער סאסולפ־. - װי פאקאנם, האט טורגפנעװ נעהאט א נ־וימע השסעה אויף םענדעלע םוכר סטרים, װעלכער האפ אננעש־יפן א װערק ״האפות והפנים׳ לויט טורגענעװם ״אטצ• א• דיעשי׳. א דײ טץ טורנפנעװם װערק זפנען איפע־נעזעצם אץ ־דיס, און זענען דערשינפן אין אםעריקע אץ אין סוילן (אץ קלעצ־ קץ־טא־לאנ). ־־ ״פיאטר דער ערשטער״ פץ א. נ. טאלםטאי דער באװוםטער דוםישער שרײבער א. נ. פאלםטאי דרוקט איצש אין דעם םאװעטישן זשורנאל ״נאװי םיר״ א נרו־םן ראםאן