Literarishe bleter · 1933-05-12 · 19 (12.5.1933) · p. Seite 305

זײט 305 ליטערארישע בלעטער נומ. 19 70(4) דער צייט א םך פראפיטירט, זיך אויםגעלערנט לייענען, שרײבן, רעכענען, די פארלעזונגען האבן זײ געעםנט די אויגן. נאר, לײדער, האט עס נישט לאנג געדױערט. דער צד־שכננד דער חםידישער קלאס, האט זיך אנגעהויבן באנוצן מיט שטרענגע מיטלען, מען האט אנגעשריבן צו דער העכערער נאטשעלםטװע, זיך באנוצט מיט דער זשאנדאמעריע, אויפמערקזאם געמאכט, אז עם שמעקט מיט סאציאליזם. און אזוי װי בײם דעמאלטיקן רעזשים איז דאס געװען א זיכערער מיטל, האט מען געמוזט די קורםן און פארלעזונגען פארמאכן. אויסער דעם האט די זשןןנדאמעריע געמםרט קײן פעטערבורג, און דןןס מיניסטערױם האט בײ פרצן צוגעני־מען דעם פאטענט אלס פרױואט־אדװאקאט. עד כאן אשכנזי. קודם-כל מוז מען דא באמערקן, אז די דירעקטע םיבה םון צונעמען בײ פרצן דעם פאטענט האט נישט געקענט זײן דער ענין שול און קורםן, װײל צװישן בײדע םאקטן ליגט א משך צײט פון א יאר 6-5. א געװיםע ראלע האט אבער דער דערמאנטער ענין יא געקענט שפילן אין דער קאריערע פון אונזער קומענדיקן דיכטער: ארינטעררײסנדיק דעם צוטרוי םון דער מאכט צו פרץ דעם אדװאקאט, װאס האט שפעטער אין צוזאמענהינג מיט נאך אנדערע, איצט אגב שוין אויםגעקלערטע סיבות ארויסגערופן די גזירה פון צונעמען ביי אים דעם ״פאטענט״. איך האב שוין די מעשה בארירט אין ,לעקסיקאן״ און װעל דא עם נישם איבערחזרן. אויף דעם ארט װיל איך בלויז צוגעבן אייניקע פרטים װעגן די קורםן, פון װעלכע אשכנזי דערצײלט על׳פי זכרון. װאס איז נישט אלעמאל א זיכערער מקור םאר גענויע דאטן און אינפארמאציעם. ערשט נאכדעם װי דער 2-טער באנד פון מײן ,לעקםי׳ קאן״ (כ—פ> איז שוין געװען אפגעדרוקט, האב איך געפונען א ביםל פרעסע־מאטעריאלן װעגן דעם דאזיקן ענין און איך גלױב, אז ס׳לױנט דעם מןןטעריאל אפצוראטעװען פון צװישן די םארשטויבטע און פארגעסענע בלעטער פון דער יענצײטיקער העברעיש-ײדישער פרעסע. (םוף קומט) י ע ן מ י ד * אלערלײ מלוכות צו פארמירן און פארפעסטיקן. פון דאנען שטאמט אויך דער קעגנזאץ אין די קולטור־ םימבאלן סון דער באװעגונג: העברעיש און ײדיש. דאס ערשטע װי איםימבאל פון נעגירן אלץ, װאס גלותדיק איז, דאס צװײטע- װי א סימבאל פון גלותיזם. אדער דער גאנצער קאמף איז מער נישט וױ א סימבאל פאר די צװײ קעגנזאצן, ער איז אבער לגמרי נישט דער גאנצער קעגנזאץ. יעטװעדער ײד״ װאם זוכט צו ארגאניזירן דאם לעבן םון ײדן אין גלות, מעג ער אפילו נישט זייין קיין יידישיםט, קען טאן און שאפן פאר דער יידישער װעלט־באװעגונג. נאך מער - ער מעג אםילו זײן אנגאזשירט אין צױניסטישער ארבע״ט. ער דאיף בלויז זען װען אט דער לעצטער ארבעט נישט די ג א נ צ ע לײזונג פון דער ײדן-םרןןגע, נאר בלויז א טײל םון איר. דען בײ געװיסע באדינגונגען װאלט א יידיש ארץ־ישראל נישט נאר געקענט נישט שטערן דער ארגא־ ניזירוננ םון דעם יידישן װיעלט-פאלק, נאר אסילו העלפן. בכן קען אט אזא נאציאניאל ײידישע באװעגונג צוציען גאנץ ברײטע שיכטן און קרײזן. פאריקן יארהונדערם) שטארק אינטערעםירט מיט ײדישע געזעל־ שאפטלעכע פראגן. ער האט באמת געליבס זײן פאלק, איבער׳ הויפם די ארעמע און נידעריקע שיכטן פונם פאלק. ער האט מיר שטענדיק געזאגט: .מיט די אלטע תלמודיסטן און בורזשואזיע איז גארנישס צו מאכן, םון זיי איז נישטא װאס צו האסן, נאר דער פעבל, די ארבעטער־מאסע — דאס איז א פעלד צו ארבעטן, דאס איז אן אומגליקלעך פאלק, אבער א פעיקס, דא געפינט זיך פיל אידעאליזם, נאר מען דארף זײ בילדן, מען האט זײ םארנאכלעסיקס. מען באדארף צו זײ רעדן אין זײער לשון, אויפװעקן זײערע נעדאנקען•, מאםעריאל איז דא גענוג, נאר נישם באארבעט. דערפאר שרײב איך איצט אין מאמע־ לשון, איך װעל שאפן א ײדישע ליטעראטור, רעדן און שרײבן צום פאלק אויף זײער שפראך״. ,פרץ האט זיך גענומען אײנארדנען אװנט-קורםן פאר ארבעטער, געדונגען א לאקאל, צוזאמענגעקליבן עטלעכע פרײ־ װיליקע מענטשן מיט זיך בראש, און אנגעהויבן לערנען שרייבן, רעכענען. יעדן שבת נאך מיםאג געהאלטן פארלעזונגען. פרץ האט געלײענט ײדישע געשיכטע. אײנער אן אלטער משכיל, פײװל נעליבטער■ האט געלערנט פרקי אבות. איך האב פאר־ געטראגן די טעטיקײט אין ביאגראפיעס פון באװוםטע תנאים און גרויסע ײדישע געלערנטע■ די אװנט-קורסן האבן צוגעצױגן םיל ארבעםער, אפילו אלסע בעל-מלאכות זענען געקומען זיך לערנען שרײבן און רעכענען. אויף די פארלעזונגען זענען געקומען אזוי פיל מענטשן, אז אלע פענסטער אין דרויםן זענען געװארן באלאנערט, אפילו סון דער חסידישער קלויז זענען געקומען צוהערער, כלומרשט צו הערן, װאם פאר אן אפיקורסות פרץ דרשנט, נאר באמת זענען זײ געװען אנטציקט פון די פארלעזונגען. בײ די חםידים איז געװארן א רעש, פרץ װעט סעביר זײן די ײדן על דת! מען האט דערפון מודיע געװען די רבײם, און ס׳האט זיך אנגעהויבן צו קאכן אינם שטעטל. די רבײם האבן געשיקט ברױו, מען זאל זען עפעם צו טאן, נאר עם האט נישט געהאלפן. די קורסן און פארלעזונגען האבן עקזיסםירט, מען האט געכרוװט בײ נאטשעלםטװע, מען זאל פארװערן, נאר מיט די הײמישע נאטשעלםטװע זענען מיר געװען באקאנט, האבן זײ די קורסן און פארלעזונגען סאלערירט. אזוי האט עם אנגעהאלטן א גאנצן זומער, פיל ארבעטער האבן אין םשה ז.ז$?עד ד ד ו ה י ן ג יי וס ו ף> אבער וױ נעזאגט - אפילו װ,זן דער ציוניזם זאל זיין געװונען אויף אלע פראנטן, איז ער און ער בלייבט בלויז איין טײל פון דער גאנצער פראבלעם: יידיש פאלק אויף גא■ רער װעלט. צי יא ארץ-ישראל צי נישט -יאלץ איינם שטײיט די נרויםע פראגע װי אזוי צו ארגאניזירן דאם לעבן< פון א װעלט מיט יידן און א װעלט סון נישט-ײדן. י ״ די צװײטע באװעגוננ גײט ארויס װי געזאגט פון דעם פאקט אז יידן לעבן און װילן לעבן אויף דער 'גארער װעלט, אז קײנע װינטן - נישט קײן ״בײזע״ און נישט ״קײן ״גוטע״ װעלן זײ נישט אויםרײםן, נישט אריבערטראגן, נישט אומברענ־ גען. די באווענונג זעט דאס יידישע װעלט-םאלק נישט װי קיין רוי־שמאף צו בויען א בניין, נײערט - װי א יבנין, װאס איז שוין םאראן, װי אן ארגאניזם, װאס לעבט. עס איז נויטייק בלויז צו ארגאניזירן, צו"םארפעםטיקן די םונדאמענטן, באװוםטזיניק צו מאכן אט דאס סאלק און געפינען די װעגן, װאס נאך נישט אויסגעטראכט, װי אזוי אזא סאלק םון בלויז מינדערהיײטן און