Literarishe bleter · 1933-05-12 · 19 (12.5.1933) · p. Seite 304

ליטערארישע בלעםער נום. ^1 (ס47) זײט 304 פרײסישער רעגי1*ונג. די קלײנע בעלגיע װערט דאן $ םקום׳ מקלס פאר די אלע דײטשע רעײאלוציןןנערן. דא באזעצט זיך מארקם, ענגעלם און װײטלינג. אין בריםל גיט םען אויך ןןרוים אן אײגענע דײטשע צײטונג. אין בריםל שאפן זיך די ערשטע ארגאניזירטע רעװאליציאנערע קרײזן, װו מארקם װעט כםדר קעניגן ביד וזזקה. ער איז באמת די שטארקםסע פערזענלעכקייט צװישן די אלע עמיגראנטן און די בעלגיער. דזןן קומט אויך קײן בריסל משה העם. ער װערט אויך, װי מןורקס, ןזרוים• געשיקט פון פאריז. (םוף קומט) אנדערש, װעלן זיך שוץ די בײדע לעבנס שנײדן זײער װעג. פון דער גוטער פרײנטשאפט, װאם וועט זיך שאפן אין אנהויב, װו העס זוכט אלץ אויסצוםיידן, װאם צעשײדט און אפט אונ• טערדריקט זײנע אײגענע מײגונגען, װעלן מיט דער צײש װערן ברוגזע טרעפונגען און לםוף שארפע רײבונגען. די מער׳נאענטערע באגעגענישן און פארבינדונגען פאנגען זיך אן שאפן צװישן העם און מןורקס אין בריםל. נאכדצם װי אין פאר־ז קומט צוריק צו דער מאכט די רעאקציע, װערן װידער ארויסגעשיקט פון םראנק־ײך אלע דײטשע פאליטישע עמיגראנטן. דאס װערט אויך געטון אונטערן דרוק פון דער ז?םן דײ;ק /;;י?בע עו רעד געשיכםע פון פדעם שול אץ זאסאששש צוגעקומען אויך פאר דעם ערשטן פעריאד פון פרצעם לעבן און שאפן. אט האט די טעג, צו דעם 18-טן יארצײט םון אונזער דיכטער, דער ױנגער פארשער י. בערנשסײן םארעםנסלעכט אין דער ,װאכנשריפט פאר ליטעראטור, קונסט אץ קולטור׳ צװײ זײער װיכטיקע פרץ-ברױו אויס רער צײט, װען פרץ האס פארלוירן דאס רעכט צו פראקטיצירן אלם אדװאקאט, — ברױו, װאם װארפן א שײן אײף דעם דעמאלטיקן מאטעריעלן און גײםטיקן מצב זײנעם. אויך די קאפיטלען זכרונות װעגן י. ל. פרץ, װאס זײן ײנגערער ברודער ױנה־יהושע האט מיט א פאר יאר צוריק אפגעדרוקט אין נױ־יארקער ,פארװערטם״ זענען א היפשער צושטײער צו דער פרץ־ביאגראפיע, הגם א ריי סאקטן און דאטן פון די דאזיקע זכרונות װעלן דארפן שטרענג קאנ■ טראלירט װערן.*) און װעגן אײן עפיזאד א ן דער פרץ־ביאגראפיע פץ דעם זאמאשסשער פעריאד װיל איך אלײן צוגעבן א ביםל מאטעריאלן מיט דעם דאזיקן ארטיקל מײנעם. דאם איז דער ענין מיט דער שול אדער קורםן, װאם פרץ האט געהאט געגרינדעט אין זאמאשטש. דער דאזיקער עפיזאד װערט אין מײזילם פרץ׳בוך דערמאנט נאר פאדבײגײענדיק, ער םארדינט אבער גצנויער אױפגעקלערט צו װערן אלם שטריך צו דער פער• זענלעכקײמ פון פרץ דעם קולטור־טוער, װאם דער דראננ צו פארשפרײטן װיסן צװישן פאלק האט אים נישט םארלאזם אין משך פון צענדליקער יארן פון זײן ליטעראריש־געזעלשאםטלעכער טעטיקײט. דער ערשטער האט מיר אויפמערקזאם געמאכט דערויף פרצעס א נאענטער יוגנט־פריינד, ה׳ שמואל אשכנזי. אין זיינע נאטיצן װעגן פרצן, װאס ער דיאט אנגעשריבן אויף םיין בקשה, דערצײלט אשכנזי װעגן דעם דאזיקן פאר דער םרץ־ ביאגראפיע זײער וזיכטיקן עפיזאד, אט װאם: ,פרץ האט זיך שוין דעמאלט <אין די אכציקער יארן פון *) *זוי, לםשי, דערזײלס ױנה.יהוװ* פרץ, װי *זוי זײן נרויסן נרודער *יז *ײננז*י *ײנגעפ*ין * געו*נק *ר**1י1רנ:נען קײן ז*נל*שסש *ויף נ*סםר*ין די .מ*מע סון ײדישן טעעסער״ *םחר רחי קןסינסקי. *נער דער פ*י קען ג*ר נישם נעס*יס זײן, װײי *סחי־רחי ה*ם *ננעהזינן *יר סזענישע קןריערע ערשס *ין עסיעכע י*ר *רום נ*כד;ס װי •רץ ה*ט שוץ נעה*ס סןרי*זן ז*ם*שםש. *ין דעם םמםער־מוזײ סון ײװ* הענגס די *סיש סון *יר עדשטן *ויםסריס _ *ין .דער נישופמעכערין־ *ין געװען *יז ד*ס *ין י*ר 1892, װען די .מןםע״ *יז נ*ך *ים געװען 22 י*ר *ון ה*ס נ*ך געהײסן הןיעערן. ביסלעכװײז, ביסלעכװײז װערט צונויפגעבראכס דער מא• טעריאל פאר א פולער ביאגראפיע פון יצחק־לייבוש פרץ. װי לאנג איז נאך, װען גאנצע תקופות אין פרצעס לעבן, בפרט פאר זײן באזעצן זיך אין װארשע, זענען נעװען אינגאנצן פארהוילן? נאך אין יאר 1925 האט עם געמוזט פעסטשטעלן א. גורשטײן אין זײן אײסגעצײכנטער ארבעט ,דער צושטאנד פץ דער פרץ־ביאגראפיע״ (אץ דער מינםקער ,צײטשריפט״ 2 1). װען איך האב צו יענער צײט געשריבן די פרץ־ביא־ גראפיע פאר מײן ,לעקסיקןן פון דער ײדישער ליטעראטור, פרעסע און פילאלאגיע״, האב איך שטארק געפילט דעם דאזיקן מאנגל, אץ כדי װי עס איז צו פארדעקן די בלויזן, האב איך זיך געפרײוט פארבינדן מיט די פערזאנען, װאם זענען געװען נאענט צו פרצן אין דעב דערמאנטן פעריאד סון זײן לעבן, װי אױך מיט די נאענטסטע קרובים זײנע. (די רעזולטאטן פון דער דאזיקער קלײנער אױספארשונג האב איך פארעפנטלעכט אין די ,ליטערארישע בלעטער״ 1926 און אין דעם פרץ־ארט־קל אין דעם 2־טן באנד פון לעקסיקאן). איצט אבער האבן מיר שיין דאס בוך פון נחמן מײזיל ,פרץ״ (װילנער פארלאג פון ב. קלעצקין 1931, ז׳ז 238, מיט בילדער), װאם איז דער ערשטער פרײו פץ א פולער פרץ־ מאנאגראפיע, װעלכע נעמט ארום ואם לעבן און שאפן פון אונזער גרויםן דיכטער ביז דעם יאר 1894. מיט אומגעדולד װארטן מיר אויף דעם צװײמן באנד פון דער דאזיקער גרויםער און װיכטיקער ארבעט, װאס נוצט אױס אלע מעגלעכע מאטער־ יאלן פאר א פולשטענדיקער פרץ׳ביאגראפיע. אבער שוץ דער ערשטער באנד דארף װערן א טישבוך פאר יעדן אײנעם, װאם האט די מינדסטע באצױנג צו דעם ײדישן װארט און במילא - צו זײן גרויםן רעפרעזענטאנט י. ל. פרץ. בײ לײטן װאלט אזא בוך געװען א גרויםע ליטערארישע סענסאציע, א געשעעניש פון דער ערשטער מדרגה אץ דער ליטעראטור. װערן דאך אין יעדער ליטעראטור ארויםגעװארםן צענדליקער און הונדערטער ביכער אפילו װעגן די דריטראנגיקע פארשטײער אירע, נישט נאר װעגן די קלאםיקער, װעגן דעם פאנענטרעגער פון דער ליטעראטור, װאם פאר אונז >.יז עס פרץ. אבער פארפאלן, אזוי איז שוין דער גורל פון דעם ײדישן דיככער, פון דעם יידישן בוך... לאמיר האפן, אז אפילו בײ דעם איצטיקן חורבן פון דעם ײדישן פארלאג׳װעזן װעט דאך נ. מײזילס פרץ־בוך אינ־ גיכן פאדעוץ א נײע אײפלאגע, אץ דאן װעט נ. מײזיל קענען אײסנוצן א רײ נײע מאטעריאלן, װאס זענען די לעצטע צייט