Literarishe bleter · 1933-05-12 · 19 (12.5.1933) · p. Seite 303

זײט 363 ליטערארישע בלעסער נום. 19 <סל4) םאר װײל ס׳פלעגט אנדערש רעאגירן דער ,װײכער״ העם און דער ,הארטער״ מארקס, איז געװאקםן כסדר דער אױפרײס־ שטאף, װאס האט מיט דער צײט פלוטיק אויפגעריםן אץ צע־ שײדט אויף אײביק די צװײ גאנץ פארשײדענע פערזענלעכקײטן. דער רײכער צוקער-פאבריקאנט דוד העם װיל זײן זון פירן אויף אנדערע װעגן: ער טראכט אים מאכן פאר ראבינער. משה העם סארלאזט זײן הײם. האט פײנט זײן אײגענע שטוב און עלטערן, זײערע געלט־געשעםטן און דאס עקססלואטירן די ארבעטער. דער דאזיקער אײביק־אומצופרידענער, אײביק־רעװאל־ משה העס טירנדיקער, װעט תמיד שוין אזוי אומרויק זוכן דעם באפרײ־ ונגם׳װעג פאר זיך און פאר די אלע אונטערדריקמע און בלײבן שוין ביז צום לעצטן אטעם־צוג א נישט־צופרידענער. מארקס האט א נארמאלערע דערציונג. זײן פאטער װאכט איבער אים. ניכטער־אויסגערעכנט זוכט דער סאטער א װעג פאר זײן זון און עצהט אים גאנץ אדװאקאטיש: מען דארף זוכן א װעג אין לעבן, מאכן א קאריערע. איז פארװאס נישט אנשרײבן א מין אדע װעגן דער װאסערלאא־שלאכט? אדער אסשר א פאטריאטישן געזאנג לכבוד דער פרײםישער מאנארכיע? דאם װאלט אויסגענומען און געװירקט״... (אין א בריװ םון מארקס פאטער צו מארקסן קײן בערלין אין 1837). די דאזיקע שארף־פארשײדענע דערצױנגען װעט אויף אײפיק פאװירקן דעם דענק־אופן און געמימ־צושטאנד ביי בײדן. אױב מארקם װעט מיט פילאזאסישער רויקײט און שנײ־ דיקער לאניק באטראכטן געשיכטצ און געשעענישן, װעט דער־ סאר העם תמיד אפזוכן דאם ,נעבן־װינקל״, פון װאנעט אוים ער װעט זוכן אינטערפרעטירן געשעענישן און ,פסיכאלאגישע באזונדערקײטן םין פעלקער׳. אויב מארקם װעט זיך שארף און אויף שטענדיק — און װי אומגערעכטיקו — זיך אפרעכענען מיט דער ײדן־פראגע און זיך מער נישס װעלן אומקערן צו איר, װעט דאס .פינטעלע ײד״ נאכגײן העםן זיץ גאנץ לעבן. פיז דאס װעט אים אינ־ גאנצן אײנשלינגען די לעצטע יארן םון זײן לעבן. דאם װעט סירן צו שארםע שטרײטן צװישן זײ בײדן. דאס װעט פרענגען צו םײנסלעכע שײדונגען אין אםילו אויך צו ביטערע אנפאלן. און די אנפאלן װעלן אפס קוםען םון דער זײט םון .הארטן״ מארקם; אנפאלן שארפע, שנײדיקע און צײטנװײז אםילו נישט גערעכטע. אבער אזוי, אין נישט דער געשיכםע םון סאציאליזם אין אײראפע. פארשטענדלעך, אז ס־איז אוממעגלעך אויםצושעפן דעם גאנצן ביאגראםישן מאסעריאל םון דעם צוזאמענלעבן םון די בײדע פערזענלעכקײטן, אין א קורצן ארטיקל, וױ אױך נישט װעגן גרויםן טעארעטישן שסרײט, װאס ס׳איז צװישן זײ יארן־ לאגג אנגעגאנגען. אפער אויף די װיכטיקםטע געשעענישן לוינט זיך יא אפצושסעלן. אץ שטא־קםטער היץ פון טעארעטישע שטרײטן, אין ברע־ נענדיקםטן כעם אױף אים, קען זיך אלץ פרידריך ענגעלס נישט אײנהאלםן יעדעם מאל, װען ער רעדט װעגן העם מיט מארקסן, אז ״דאס איז דער גוט׳גוטינקער העס. אין זײן אנװעזנקײט קען םען נישט אין כעס זײן. עס װערט שװער צו שסרײמן״... הגם אץ דער באמערקונג ליגט א געװיםער חוזק און דערנידערונג, איז פאראן אבער אויך אין דעם אומדירעקטע ליבשאפט צו העםן, װי מיר זעען עס טאקע םיל מאל אין זײער באגעגענען״זיך און בעת זײער צוזאמכנארבעטן. מיר װעלן אויך זעען גוט צו זײן צו משה העס, און פרובירן םארריכטן א נעשיכטלעכע עװלה... א םארליפטער ביאגראף םון משה העם דריקט זיך אויס, אץ אן ארט, װעגן אים, אז ער איז געװעזן ״דער סאטער םון מאדערנעם סאציאליזם׳. דאם זעלבע װאס אנדערע זאגן װענן מארקסן. דאס איז א שטיק אמת. אויב נישט אירעאלאגיש, איז עם זיכער כראנאלאגיש. משה העס איז געװעזן מיט זעקם יאר עלטער םאר םארקםן. װען העם האט שוין לאנג פארלאזם זײן הײם, שוין געהאט אין זײן אקטיװ צװײ װיכטיקע אנגע־ שריפענע ביכער, און געשמט שוין צװישן אלע םראנצויזישע רעװאלוציאנערן אין פאריז — האט זיך ערשט קארל מארקם געלאזט אין װענ ארײן, און דער ײנגער דערשראקענער ענגעלם האט זיך ערשט באװיזן אין פאריז. משה העם דערצײלט עם טאקע, גאנץ ײדישלעך־װיציק, אין א ברױו םון 1840 . ,...ענגעלם איז בײ מיר געװעזן. מיר האפן גערעדט פון פארשײדענע צײט־פראגן. ער איז אװעק פון מיר װי א םארטיקער קאסוניסט. אזוי מאך איך עס אן םארװיםטונגען...' קומט מארקם קיין פאריז צום ערשטן מאל, סירט אים העס צוזאמען םיט די פראנצױזישע רעװאלוציאנערן. העםן קען מען אומעטום. םען רעספעקסירט אים און מען לײענט מיט אינטערעם אלץ װאם ער שרײבט. העם בלײבט אויף לאנג שױן דער ליבלינג םון די פראנצויזישער רעװאלוציאנערן. העס האט ליב פאריז אץ םאריז צאלט אים םיטן זעלבן. העם איז טיף םארװארצלט שוין אין דער םראנצויזישער קולטור און ג^שיכטע, ער אטעםט מים דעם אלעם. ער אח װייט נישט דער םרעמדער און קאלטער באאפאכטער בעת די רעװאלוציאנערע געשעענישן אין םראנקרײך. מען װעט אים רופן טאקע אץ די פאריזער קרײץ: ,דער גאנצםטער םראנצויז צװישן די דײטשן״... דער־ םאר װעט אים שױן מארקס שפעטער פאצײכענען איראניש אלם דער ,קאמוניםסישער ראבי״. ,דער קאמוניםטישער ראבי״ — א צוגאמען, װאם װעט שוץ אײבין נאכגײן העסן זײן גאנץ לעבן - װעט אויפהערן װערן ,פאטער פון סאציאליזם״; מארקס װעט אים, אויף זײן שםײגער, םיט םײער און האם באקעמפן און פארטרײבן םון דער געשיכטלעכער ארענע. װי װייט םארשידן די בײדע מענטשן זענען געװען! מיט גאר אנדערע ירושה־באנאזשן זענען זײ געקומען צו דער װעלט. שוין פםיכאלאגיש איז דער תהום געװאקםן צװישן זײ. יעדעס װארט םלעגט םץ יעדן אנדערש אויפגענוםען װערן. טאקע דער׳