Literarishe bleter · 1933-04-21 · 16 (21.4.1933) · p. Seite 263

זײט 263 •־יטער*רישע בלעטער נוס. 16 (467) אינטעלעקטועלע ביחית, — צי װעלן זײ קאנען אויפסנײ ב&׳ העפסן זיך און אײנזאפן אין אונזער ארגאניזם? גראד דא באפאלן אונז סםיקות. עס הערשט בײ אונז גוםא א געװאלטיקע פלאנלאזיקײט. אפאטיע און אפהענדיקײט. דער ײדישער שרײבער, דער ײדי• שער קולטור־טועי זענען אלײן פארביטערט און אנטוישט, מען באמערקט אלײן נישמ דאס פאזיטױוע, װאם שאפט זיך, װאס מען האט געהאלפן שאפן. עס שפראצט א ניי לעבן, עם פעלן אבער די פעםטע ארגאניזאציאנעלע פארמען, װאס זאל דאס נײע לעבן םארםירן. אין דער איצטיקער שװערער איבערגאנגם-צײט האבן מיר גרויסע אויםגאבן צו דערפילן. פון די קרייזן פון די האלב און גאנץ אםימילירטער אינטעליגענץ קיקט מען צו אונז אריבער מיט האפענונג און דערװארטונג. מען זוכט מאראלישע הילף. א טײל פון די ארויסגעשטויסענע װעט זוכן די לעזונג אין ארץ• ישראל. א טײל אבער, און דװקא א גרויסער, װאס איז ארגא• ניש שטארק צוגעבונדן צו די װוינונגס-פלעצער, װעט מוזן רע• װידירן איר באצױנג צו דער מאדערנעם ײדישן קולטור־לעבן, װאס האלט זיך אין שאפן. אבער מיר אליין מװן לכתחילה פארײניקן די כוחות, װאם װירקן אין ײדישן לעבן אויף אלע געב־טן םון קולטור. מיר דארפן זיך שטעלן מיטן פנים צום לעבן, מיר מוזן פארברייטערן די ראמען פון דעם מאדערנעם ײדישן קולטור-לעבן, ס׳מוזן אננעצײכנט װערן נײע װעגן׳ אויף װעלכע מיר זאלן קאנען רוםן אויך די נײ׳געקומענע, אויך די, װאם װעלן מוזן און װעלן קומען צו אונז. מיר דארפן באפעסטיקן אונזערע אײגענע אינערלעכע פא■ זיציעס, כדי מער־זיכערע צו קאנען שיצן די נײ-ארויםגעשטויםענע. םום צו דעי מדרגה, אויף װעלכער עס האט זיך געסונען אין אכצענטן יארהונדערס. אין די רײען פון די עסאנציפירםע שפילט זיך אפ א טראגעדיע. עם װערט צערונען אן אילוזיע, װאס האט אײנגעשלעפערט א גרויסן טײל סון דער ײדישער אינטע• דיגענץ. דאס, װאם עם קומט םאר אץ דײטשלאנד ־־ און נישט בלויז אין דײטשלאנד, — עפנט בײ פיל גלױביקע די אויגן. מיר זענען װידער עדות פון דעם צוזאמענברוך םון אן אידעע, װאם האט צענדליקער יארן װיברירם אין אונזער אטמאסםערע און באהערשם א גרויםן טייל פון דער אינטעליגענץ. עם חזרט זיך איבער בײ אנדערע באדינגונגען דאס, װאס איז םארגע• קומען א־ן געװעזענעם רוסלאנד אין די סא־טער יארן םון פאריקן י״ה. םאר די אויגן פון די אםימילירםע און האלב־אםימילירכע אין פוילן שװעבט באזונדערס דאס דײטשע געשפענסט, װער עס האט מיט אט דער באדנלאזער שיכט װאםער איז קאנ• ▼ י ▼ י י י ▼ טאקט, דער זעט דעם צװײםל און אנסוישונג, װאם גנבעט זיך ארײן אין יענע רײען. עפעס ױירט דארטן, עפעס ברויזט און װערט רײף. מען דארף נישט פארםאגן קײן םפעציעל מוזיקא׳ לישן חוש צו הערן א שטילן טאן סון חרטה און געםליסטער: גיט אונז אן אנלען, נעמט אונז אויף! און װי איז אין אונזער אינערלעך װעלטל ז צי זענען מיר אלײן גענוג גרייט צו שאםן םאר די אנטוישטע א באזע, א פאזיציע, װוהץ זיך צוריקצוציען? זענען מיר אצינד רײף אויםצונעםען די, אנטרונענע, װאס דארפן, װאם װעלן, אםשר םריער װי עס קאן זיך אויסדוכטן, קומען צו אונז? עס דערװארט אונז אפשר א צופלום פון יעקב באםאשאגסק' / בוענאס*אײרעס ם י י ע ר ל א ב ד (ר ײ ז ע א ײ נ ד ר י ק ן) הײסט אזוי... עס איז טאקע א זײער קאלט לאנד, אבער עס דערקענט זיך, אז ביז נישט לאנג האט פון אומעטום געשפיגן מיט פײער, און די עקכפלאראטארס (אנטדעקערסו פון אט דעם אינזל האבן געזען פײערן נישט נאר פון די אינדיאנישע געצעלטן, נאר אויך םון די בערג. איך האב זיך אין םײערלאנד געדראפעט איבער בערג, װאס זעען אוים װי ערשט נישט לאנג םארלאשענע װולקאנען. איך האב געשפאנט איבער די בערג, געשטעלט נישט זיכער די פים און איך האב מורא געהאט, אז אט אט װעט ארויסשפריצן א װילדע לאװע. איך האב גארנישט געװוםט אויף װאם איך שפאן. אפשר אויף פארשטײנערט האלץ, װאם הויבט אן צו װערן מאר־ מאר, אדער גראניט, און אםשר^גאר אויף פאריגליװערטער לאװע. דריי טעג זענען מיר געפארן מיט שיפלעך און די גאלפן און אין די בוכטעס פון פײערלאנד. מען זאגט, אז זיי זענען די שענסטע אין דער ״עלט, און ם׳איז מםתמא אמת. איך װעל פרװון אויסמאלן א שפאציר אין א בוכטע, װאם הײםט .גאריבאלדי״. איך וױים, אז מיט קײן װערטער קאן מען דאם נישט איבערגעבן. עס האט בשעת דעם קוקן געפעלט אטעם, און בשעת דעם שרײבן סעלןיװערטער. מיר פארן צװישן בערג, צװישן גרויםע בערג, ויאס זעען אוים װי ריזן מיט װייסע קעפ און האבן נעבן זיך קינדער, ריזן. םון די בערג פאלט װאםער אין ים אריין. די װאסערסאלן דייסן זיך ארויס םון די קעפ און םון די הערצער סון די בערג. דא און דארט זעען זיר אן םיארדן, װאם שײנען װי קאלטע שפיגלעןי ־ סאר װאס הײסט עס פײערלאנד*, אז ס׳איז אײנס פון די קאלטסטע לגנדער אין דער װעלט? די דאזיקע פראגע האב איך *געפרעגט אײדער איך האב דאם דאזיקע ארגענטיניש ־ טשילעני־ שע אינזל געזען. אז איך האב געזען אט דאם אינזל, װאס קושט זיך פון צװײ זײטן מיטן אטלאנטיק און םון דער אנדערער זייט מיט דעם סודותפולן שטורמישן ים, װאס הײסט פאסי־ םיק; איז איך האב גע־ זען אט א דאם יאינזל, געזעןי איין םיאםע מיט זומער סולע גאלםן און בוכטעם מיט אײזבערג, - בערנ,באדעקטע מיטשניי, םיארדן און גלעטשערס יבערג סון שנײו, און האב אין סאםע מיטן זומער זיך נעדארםט אנטון װארעמע װעש און א װארעמען םאנטל, אז איך האב דערפילט די קעלט םון פײערלאנד, האב איך שוין דװקא ניישט געםרענט םאר װאם עס ייקנ נ*נזןש*נםקי (וױיננונג ס. סרירמזן)