Literarishe bleter · 1933-04-21 · 16 (21.4.1933) · p. Seite 261

זײט 261 ליטערארישע בלעסער נומ. 16 (467) שער נשמה• ער האט אין דער קרעאציע סון דער רגעותדיקער אפאלא-נעשטאלט אנטפלעקט דעם שײדערלעכן ײדישן טראגיזם. ער רעדט װעגן יהודה מיט טרערן אין די אויגן. דאס גליקלעכע קינד פון רוים טרוימט װעגן ירושלים. מאדנע, װי דער דאזיקער היסטארישער שטאף איז דורך פויכטװאנגערן מאדערניזירט געװארן. דער געשיכטלעכער סקעלעט איז באקלײדט געװארן אויף א גאר מאדערנעם שטײגער. די סי• טואציעס װי אויך די געשעענישן, װאס האבן זיך אסגעשפילט מיט קגאפע נײנצן הונדערט יאר צוריק רעדן צום הײנטצײטיקן לייענער אויף זייער א פארשטענדלעכן אופן. עס װערן דורך דעם אויטאר עפעס װי אפגעװישט די היסטארישע גרענעצן. אלץ איז פריש און צאפלדיק,'ממש װי א ראמאןיפון דער הײנטיקער צײט. מאדנע קלינגען די באדײטונגען *,דאקטאר ױסף״, ,גרוים■ דאקטאר ײחנן׳ א. ד. גל. סויכטװאנגער *אינטערפרעטירט קינסט לעריש דעם היסטארישן שטאף לײט די מאדערנע קאטעגאריעס, ער טייטשט אים בילדלעך אײס לויט דער היינטצײטיקערי מענ■ טאליטעט. חוץ דעם, װאס דער שטאף איז מאדערניזירט, װערט דא אויך *די פראבלעמאטי ק אקטואליזירט. ער רוקט סימבאליש ארוים אין םאדערנרונד די גייטיקע גע• שפאלטנקײט פון דער הײנטצײטיקער ײדישער אסימילירטער אינ■ טעלינענץ, דערהויפט אין מערב-אייראפע. דער טראגישער דואליזם פון די, װאם האבן כלומרשט איבערגעיגעריסן מיט דער געטא, איבערגענומען די פארמען און שפראכלעכע מיטלען פון דער מאדערנער װעלטלעכער קולטור. עס שלעפט זיך זיי נאך עפעס איבאלאסט. אן אײראפייאישע שפראך מיט א ײדישע מענטאל־- טעט. איז דען דאס נישט איבעריקנס אויך די טראגעדיע פון פויכטװאגנערן אלײן? און צי איז דאס גישט אויך די טראגעדיע פון זײנע קאלעגן צוױיג, װערפעל, וואםערמאן, מאקס בראד א. א.ז דער ראמאן איז פארטראכט לײטן א גרויםן פארנעם, ער פארמעסט זיך צו געבן א פסיכאלאגישן קװער-שניט פון א מענטשן, װאם האט נאך עד היום ניישט אויםגעהערט צו זײן א רעטעניש. בײם אויפדעקן טונקעלע מאמענטן אין דער ײדישער געשיכטע, וױיזט דער גרויםער מײסטער פויכטװאנגער ארײס א הויכע אינטעלעקטועלע קולטור און לעבנס-קענטעניש. דער אלגע• מײנער ריטם פון ראמאן איז אן עפישער; סונדעסטװעגן פלעכט זיך פון צייט צו צייט אדורך א דין ליריש פעדעמל. װען ער באגעגנט זיך אבער מיט א ױחנן בן זכאי אדער ,א שמעון בר גיורא, דעמאלם קאן זיך שוין דער ״אביעקטיװער״ רעאליסט נישט באהערשן און ער װערט מיטגעריםן *פון א שטילן פאטאס. אין דעם קנויל םון די פארשײדעגע גרויע הארבקײטן, װאס *דרינגען ארויס םון די געשילדערטע מענטשלעכע שװאכקײטן,* גיט דער דאזיקער שטילער פאטאס א געװיסן אויסבליק• אגריפא, םיבערױם אלפםנדר און דעמעטריוס ליבאן• בערעניקע, דער ײדישער פרינצעםין זענען ענג די מויערן פון ירושלים. עם שאקירט איר דער בלינדער םאנאטישער גלויבן סון די יידן, עס ציט זי צו דער רוימישער װעלט, דער ־ועלט פון מאכט און פארם, איר הארץ בלוטיקט אבער איבער דעם חורבן פון דער ײדישער מלוכה, איר ײדיש * קעניגלעכער שטאלץ קען נישט פארטראגן, אז די באיבארישע רוימער זאלן םחלל זײן דעם בית-המקדש. זי איז דעריבער גרײט צו ,םירןי א יאםאן׳ מיט דעם פראסטן און הארטהויטיקן טיטוס. דער ,געשפיל• טער׳ ראמאן סארװאנדלט זיך אבער מיט דער גײט אין אן אמתן, םון װעלכן ס׳איז זײ בײדע שפעטער זייער שװער זיך צו באפרײען. איר וזונטש איז אבער נישט מקוים געװארן, דער טעמםל איז חרוב געװארן. א פארצוױיםלטע שטײט זי אײף דעם שײד-װעג און װײםט נישט װעלכע ריכטונג אויסצוקלײבן. װוהין זאל זי אײגענטלעך גײן? זאל זי גײן צו טיטוסן? אפשר גאר קײן יבנה צו יוחנן בן זכאין? באװײזט ער דאך אויף א זײער כיטרען שמײגער דארט צוריק אויפצובויען דאס ײדנטום. זאל זי גײן צום ברודער און פירן א לעבן םון א הויף־דאמע? אדער זאל זי גײן אין דער מדבר ארײן און דארט װארטן ביז' עס װעס זיך דערהערן א קול? אזוי טראכט דיי לעצטע ײדישע פרינ• צעםין, װעלכע זוכט אן אויסװעג פון איר לאגע... * אין א סיל ערגערער לאנע געסונט זיך איר ברודער, דער לעצטער ײדישער סלך - אגריפא. דער דאזיקער װילגסלאזער אין אירבאהאלםענער טיטולאר-קעניג, װאס האט ביז איצט בלינ• דערהײט אוייסנעפירט אלע רוימישע באפעלן אזן אפילו געהאלפן צו באקעמםן די קנאים, קאן זיך איצט אויך ענדגילטיק נישט אנטשליםן. ער פרעגט בײ די שװעסטער: ״װאס בלייבט מיט מיר?' ער קאן נישט זיין װי די רוימער און אויך' נישט װי די ירו• שלימער, ירושלים איז סאר אים צו פאנאטיש, רוים - צו באר• באריש. גליקלעכער פון אלע איז שוין טיבעריוס אלכסנדר. ער זעט דעם אונטערשייד פון בײרע קולטװן, ער האט זיך אבער מיט דעם אנדערן צד שוין באהאםטן אויף אײביק. ער לאכט פון יוסםם שטענדיקע װאקלענישן.* טיבערױם איז דאנקבאר זײן פאטער, װעלכער האט אים קינדוױיז אפגעשמדט. עם װאלט גשװעןי- זאגט ער פארברעכערישע טפשות זיך אויםצושליסן *פון דער גרויםער גריכישער קולטור. אויך דעם אםימילירםן שוישפילער דעמעטרױם לי ■ באן פעלט הארמאנישע נאנצקײט. צװישן זײן קינםטלערישן און רעליגיעזן געװיםן'איז תמיד געװען א קאנפליקט. ער איז געװען דער אפגאט פון דעם רוימישן טעאטער-עולם, ער האט ,אויף א שײשפיילערישן שטײגער געפונען דעם שליסל צו זײער בארבארי• פון דעו לןונסט-אויסשטעלונג אין װאושע יומהר ק)'1 1 װײס הייז *ריה מ״רז־ר ן> דער רני ווייםיך (מעלוןןי,1י)ןםגויק) +*י י •*יאה־,