Literarishe bleter · 1933-04-21 · 16 (21.4.1933) · p. Seite 257

זײט 257 ליטערארישע בלעסער נזמ. 16 (467) - גאט ױי םיט אזנז - ה$ט ז) ײדענע אפגעזיםצט. בײם װארט ,גירוש״ האט מען םארגעםן," אז רעגענםזיורנ איז זיך היינט משדך מיט װערמיזע, אז מחותנים זענען זיך צע• נאנדגעקומען םון גאנץ אשבנז, אז די פרןזגער לציס?) זענען אנגעםארן. דאם געוױין און געשרײ און נישט בלויז פון די ני• רענבערגם, פון די שפײער, נאר םון די צענטליקע שטעט און שטעטלעך ארויםנעטריבענע ײדן, האט מיטאמאל א הילך געטון אין אלעמענם אויערן. די אויגן אזוי צעשראקן און אומבאהאלפן, װי נאר בײ א שרםה אין מיטן נאכט. דאם האט אבער לאנג נישט אנגעהאלטן. מעגלעך, די םרייד םון דער חופה, םון חיזן-כלה, װי ם׳זאל נישט זײן, האט מען זיך אויפן ארט גענומען טרײסטן. און אז מען װעט טרײבן םון רעגענםבורג״, איז דא א בורא אין הימל, װאם האט שוין ברײט געעפנט די טויערן 'פון קאנסטאנ• טינאפאל - קומט, קומט קינדערלעך און זעט, װי כ׳האב דעם ייד דערהויבן. מחמד דער צװײטער האט לעבן זיין טראן גע• מאכט פלאץ פאר אלע דרײ גלויבנס. רעכטס םון טראן - דער מופטי, דער רב, לינקם - דער נריכישער פאטריארך. ' ם׳איז אונטערגעקומען א ײד אין א לויזן בגד מיט וױיםע און שװארצע פאםן, ענלעך אויף א טלית. דער קאלנער םון בגד ביז איבער די אקסלען. די ארבל - אײנשוטן, ״דאס סויבעלנע היטל אין א זייט. ביים שװארצן מאנטל - זעקלעך קרייטעכער, זעקלעך קמיעות. מיט די על״נבויגנם, מיטן שטעקן, האט דער פארשוין זיך אריינגעשטופט צװישן עולם. ער האט זיך אריינגע• שטופט צװישן עולם. ער האט זיך א װיש געטון די שװארצע בארד, א ברײטע, אלאנגע,'זיך באלעקט מיט די םלײשיקע ליפן. די געשטרײפטע, לויזע ארבל זענען זיך צעפלויגן און דינע, וױיסע הענט האבן א םלאטער געטון. מיםנעבראכט א מבול װער- טער, װאם האבן געקלונגען אויםטערליש פארן אויער פונם אשכנז: - מציאות, םרומע װײבער מציאות! - דאם איז דאך דער באלבירער ׳. - ניין, סאיז דער קריעה־רײםער, דער רופא. - דער פאליאק? דער רוםא האט אויסגערוםן גיך און צעצויגן: ,-קםיעות אין צםת געכתיבהנט, אין ירושלים גע• כתיבהנט. ם׳איז בדוק ומנוםה, קרײטיכצער פון ר׳ שמעון־בן• יוחאים קבר, גוט םאר גאלשטײנער, םאר געלזוכט, םאר לאקםירן. שװארצע קראמפינגערלעך פון הירשהארן, װאס טוט װײטיק און ברעכעניש םון קרײץ, םון די געלענקצ״ן פארטרײבן. שטערנשיס- איז ם׳קול בײם רוםא געװארן אי וױיך, אי טיף - בלערליי קא• לירן: הימל-בלוי, רעגנבײגן, רויט װי בלוט. א םגולה םאר "א גרינג האבן, א ײדישע טאכטער זאל חם־וחלילה נישט מפיל זײן. רויטן ש״טערנשים איז מיין ניקם צו זעען. װען ם׳בית-המקדש איז אין פלאמען געשטאנען, האט גאט ברוך-הוא גענומען האגלען םיט שטערנשים. דערםון, פרומע״ םרויען, די רוימקײט. טוט א קימפעטארין שװער צום קינד גײן, איז גענוג מען זאל דעם שטערנשים דער יולדת אויםן נאקעטן לײב לײגן און דער שטײן נעםט םונקן שיםן, טוט ליליתן מיט אירע טעכטער, ״ב א ג ר י ס ן, באגרײזן און דעם קויםען װײזן׳. קומט, פרומע װײ• בער, צולויםן און גיכער קויםן - מציאות, מציאותו און אז די װײבער האבן זיך גענומען קלויבן ארום דעם רוםא, האט ער זיך א בויגיגעטון צו א ײננ וױיבל מיט א ,פע- קל׳ אונטער דער נאז און איר אײנגערוימט, אז אלע האבן זיך צעשמײכלט: - נון, טרעםט זיך בײ א כשר װײבכן אן אומנליק, א צוױיטע נעמט דאם שלום־בית צו, איז דער רויטער שטערנשים די בעסטע סנולה דעם מאנס הארץ אומצוקערן. בשעת דער רוםא, דער פאליאק האט זיך געװיצלט, האבן עטלעכע זױיבער צונעפירט צו אים די מוטער מיטן קראנקן קינד. דער רוסא האט באקוקט די קרומע פיסלעך, דין װי שטע־ קעלעך, דאס אויםגעלאפענע בײכל און א זאג געטון צו דער מוטער: - װאס שאט דעם קינד? - ם׳״האט דעם ריפקוכן. - דעם ריפקוכן? - האט דער רוסא אויםן ארט ארויםגע נומען םון הינטערן גארטל א םלעשל בראנםן, א גילעזל, א לאנ• צעטל. ער האט אויסגעשטעקט צו די ״וױיבער א האנט, ײו - דער נבזה וױל רעכט מים מיר די צײט םארטרײבן - האט יענםל זיך םארשײט צעלאכט. - ניקס, ניקם! װער יא אײטל האלז ברעכן וױל, םאנ מיט אים, מיטן אויסגעװעטערטן קאפהאן ראםאנצירן: נישם איך, נישם יענטל: ם׳איז אנגעקוםען דער ראש-ישיבה אנגעטון אין א שװארצן געריפלםן מאנטל. ער האט געםירט א י״ונגערםאן אין א וױיםן, זײדענעם בגד ביז צו די םריט. דעד גארטל - װײם און ברײט. דעד אויםגעבונדענער טורבאן אויםן קאפ - װערמיל-רויט. די אויגן, ם׳בערדל, די פאות - שװארץ, פעך שװארץ. ס׳איז מיםאמאל געװארן שסיל. די יידן-גאס האט אײנגע• האלטן דעם אטעם. אננעשטעלט אויגן און אויערן - דאם האם אננעהאלטן א קלײנע' װײל. באלד האט דאס הײלן סון א זוינ• קינד אויםגעטרײםלט די שטילקײט. - װאם םארע הײלן? װאס פארע קרײסןו), װי א קימפע• טארן? - האט םען סון אלע זײטן געהאט טענות צו דער אי• בערגעשראקענער מוטער - אדער דעם קינד צו זײגן גיב, אדער הין װעק מארשיר'. - שא, שא - האם עמעצער זיך אנגערוםן - ם׳קינד האט נעבעך ריפקוכןגי• - גײט םען צוס רוםא: - האם מען געהערט םון אלע זײטן - האקן דעם ריפקוכן םעכט קיין היזוק ברענגען: די םוטער, א נידעריקע, א דארע האט זי אין אײטל אנגסם ארײנגעשטעקט א םרוקענע ברוםט דעם קינד אין מויל ארײן, און אירע אויגן - קלײנע, שװארצע מײזכער*) - האבן םארװירט געקוקט אויםן םרעמדן, װאס איז געגאנגען םיטן ראש• ישיבה. צענטליקער בליקן האבן געלוקטז) אויפן םרעמדן. - װער םאג עם זײן'? - ר׳ יעקיל - האט דער עולם אפגעשטעלט דעם אלטן שמש און געװיזן אויפן םרעמדן - װער'מאג עס זײן, ר׳ יעקיל. - דער דאזיקערז ס׳איז דאך ר׳ קלםך אונזער ר׳ קלמן םרעגענסבורג. - דאם איז ער? - דער בעל-מקובל? װאם װוינט תוך סטאמבול? - איז ער נאך גאר ױיער יונג: - און א הדרת-פנים ׳. - און םון גוטן געשלעכט; - און האט גרויס מםון: - גרוים'ממוןז - האט ר׳ פתחיה, א שטיק אבױן, װאס איז שוין צװײ מאל געװען אין ארץ-ישראל, זיך צעלאכט - דער ר׳ קלמן העט בײ קיניג ארםוםן אין הויף אויך פארא עושר געשמט. ארום ר׳ פתחיהן איז אויםגעװאקסן א רעדי. ארום דעם רעדל - א ראד. אײנער האט נעםרעגט: - איז עם װאר, ר׳ פתחיה, דאם דער ר׳ קלמן פירט םונם מוגרשןט מלך א כתב צו די ײדן םון גאנץ אשכנז? - װאר, װאר? - אןי אוהבי ישראל, דער תוגר! - האט ײדן שטארק גערן׳. - שײך גערן? האט ר׳ פתחיה צעריסן, צעשליםן א הײב געטון די האריקע הענטי און די טונקעלע אוינן זענען נעװארן ביײז עונג י- ם׳איז דאך םשיחס צײםן! װיל א געםײנער סאן א נחלה, וױל ער אומגעשטערט משא ומתן טרײבן, װיל א ײד א תחום-שבת םון ארץ-ישראל זײן, םאג ער בלײבן לאזן דאם שײנע אשכנז, און קײן קאנםטאנטינאפאל ציען! - װאס האבן מירידען הי! - הי? - האם נישט בלויז פתחיהס אויםגעצערט פנים, נאר אײך די שטיקלעך בארד, װאם זענען געװען צעװארפן איבער ידי באקן, אלץ האט אפגעשפעט און אפגעלאכט - יהי? הי האבן סיר לײב-צאל, שוץ-צאל! מאכט א ײד רױוח - דארף ער דיעם װיםער, דעם דײטש יעדן דריטן םעניק אװעקגעבן! אומעטום רשעות, בײזעלײט, ריקים וםוחזים און לוםפנגעזונט! און קעגן נאכט אלם מען דאם טויער גײט צוםאכן, קוקט זיך יעדע אשה די אויגן אוים, װיל איר מאן וױדער בשלום זען. ם׳איז דאך שאנד און שפאט. און מען רעדם - האם ר׳ פתחיה װי א סיוד אײנגערויםט - דאם אלע ײדן סון רעגענםבוינ, איבער סינס• הוגדערט הויזהאלטונג, װעלן האבן א גירוש.