Literarishe bleter · 1933-04-07 · 15 (7.4.1933) · p. Seite 243

זײט 243 ליטערזירישע בלעטער נים. 15 (466) ןןרוים. פערלירם פלומרשט די רוגזה םון פנים, װערט װײכער און מילדער. נןןר װען איר איז געלונגען קאראלן צו האבן שוין אויפן הויף, כאפט זי אראפ םון װאנט דעם זילבערנעם רעװאלװער״ סיט װעלכן זי האט ליב זןלײן צו שיסן אירע אלטע ודות, און דערלאנגט בו קאראלם קאפ. דער הונט איז אבער נישט געפאלן. ער האט זיך נאר איכערגעקולעט עטלעכע מאל מיט א יללהדיקן קװיטש, געמײנט, אז ער איז טויט, אבער באלד זיך איבערצייגט, אז ער לעבט — עס רינם אים נאר םון אן אויג. * * * עס איז געװען שוין שפעט אין אװנט׳ װען אויף דער דעברע איז נאך געשטאנען א רעדל פון אלםע שומרים, װעכ׳ טערינם, לעבאך׳םײדלעך און אלטע, רעדוצירטע מענטשן און קלײנע ײנגלעך. און ראס אלץ האס גערעדט און געשפאסט םון קאראלן, װאס איז געלעגן בײ דער פריזבע מיט יללות צום הימל• סון צײט צו צײט האט מען אויך געזען לײב םוקסן צוקומעען, א קוק טאן. אבעד ער האט עפעס גארנישט געזען: אלץ איז אים אויסגעקומען איבערגעקערט. די מענסשן, די חיות, די װעגענער און די פערד, די שמוציקע װאסערן און די פר־זבע. פון צײט צו צײט האס נאר >ן בליץ געטאן דאם פנים םון דער רויטער דאמע און די װערטער: ״הונדע׳? ״א, הונדע׳? און װאס מער עם האט זיך איבערגעהזרם דאם װארט, אלץ מער האט עפעס געפײניקט און געברענט און םארדראםן און באדויערט און אלץ מער האט עס געצויגן צו קוקן דזןרס אהין, צום בארג םון דער רויטער מאדאם האלינא םון װאנען הילף איז א מאל געקומען. אפטמאל האט אויך?אראל געװארפן א בליק דארט אהין. עס האס זיך א מיש געטון גוטע, שטאלצע פרײםישע יארן און א לעבן פון קויט און נאפס. דער געדאנק איז געװען דער זעלבער: װײ איז צו די, װאס װילן לעבן און קענען נישם, װאם װילן שטארבן און מען לאזס זײ נישט. נ יי ם - כ י נ ע פוטצע, װאם האם געלײגט די יםודות פארן פאםריאכאלן ארט לעבן םון״םלוכה און םאסיליע - שטאמט םון 500 יאר םאר קריסכוס. דער יחיס־בריװ פון כינעזישע דיכטונג ציט זיך ביז צום גרויסן דיכמע־״פילאזאף לאאטסע (געבוירן אין 604 פאר קריסטום), מאס זײן פאציםיסטישע תורה אונטערן נאסען ״טאא״ איז יארהונדערטער־לאנג געװען םאר דער כינעזישעריאינםעליגענץ א רעליגיע, און נאך העכער - צו די וױיט-װײטסטע צײטן. ביז איצט האבן די כינעזער נאר די לירישע דיכטונג גע־ האלמן פאר עכט. ראמאן, נאװעלע און דראמע האבן, א.ת, גע־ הערט צו ליטעראטור, אבער נישט צו דיכטונג. דעריבער האבן רי מחברים זעלטן אונטערגעשריבן זײער נאמען אונטער א ראםאן אדער דראמע. דער נאמען איז אײגנטלעך נישט װיכטיק געװען, כמעט אין יעדער דראמע זענען די זעלבע אנטײלנעםער: העלדן. מכשסות און שדים. כמעט אין יעדן ראמאן - די זעלבע טיפן, דער זעיבער םפור־המעשה, װאם צעשפרײט זיך אפט אויף עטלעכע הונדערט בענדער. א םטודענט האט ליב א טאבטער םון א מאנ־ דארין, ארום דעם א סארװיקלטע נעץ םון אינטריגעס. אין דריטן באנד װײםט שוין דער מחבר אלײן נישט װעגן װאס עם האט זיך געהאנדלט אינם ערשטן באנד. אינם צװאנציקסטן באנד זע־ לײב םוקס זײן לעגיטימאציע פאר דער צײט. מאדאם האלינא װעס נישם אפזאגן. ער גײט שנעל, עס פיבערן זײנע ביינער, עס ברענט זײן הויט — ער קוקט זיך נישט אום. אבער לויםנדיק און פילנייק אױ דך פיבער, פארגעםט ער דערװײל, אז הינטער אים פלאנטערט זיך קאראל. ער לויפט םארוים, רײםט זיך אריין אין ערשטן טירל, טרעפט זיך אן םיט א םטאדע געפוצטע הינט, און איז זיך םחיה בלױז מיט אנקוקן זײ. באלד קומט ער ארײן אין קיך. די דינסט איז נישטא. עס שטײען געשמאקע מאכלים, דא קאן מען עפעם סארזוכן, אז קיינער זאל נישט װיסן. אבער קאראל איז אן ערלעכער, מען הייםט נישט רירן, רירט ער נישט. ער לויפט דורך א קארידאר• דא באקומט ער א קלאס מיט אן אײזן, אבער ער לויםט םארבײ. באלד שטײט ער שױן בײ דער הויפם׳טיר, ער דערזעט דעם רויטן קאפ פון דער דאמע — װי פרעבטיק, דאך מוראדיק איז דאס געשסאלט. אין שטוב הײבט מען אן פילן א ריח פון געםגרטע םעל. מאדאם האלינא דערשמעקם. בײז רײסט זי אויף דעם קאפ, אירע קינדישע אוינן און קינדישע ליפן באקומען םיבער און ציטער. זי גיט א פאטש מיט בײדע הענט: אך, דאנער׳װעטער! הונדע? בלײבט לײב םוקם שטײן. ער װײסט נישט, װאם צו טאן• ער הויבט אן מאכן מיט די העגט צו קאראלן, אז ער זאל רחמנות האבן און אװעק, אבער קאראל הערט אים נישט, בײ דער דאמע װאקסט סון םינוט צו מינום דער צארן. אירע קלײנע, שמאלע ליםן פרעםן זיך אײן מער, דאם פנים סארלירט דאם קינדישע, עם װערט א פנים םון םארעלטערטע רוגזח אץ באלד ברעכט זי אוים מיט א האגל םון דײטשע קללות, װאם גײען איבער אין נקמה׳דיקע שטעך-װערטער: - נאך הינט װעס ער םיר ברענגעןן א הונס שלעםם םיט א הוגטי. א, די גוסע צײםן האבן זיך געענדיקס \ קײן םעניג מער; זי רויםט עפעם אראפ םון טיש, סארהאקם דעם שופלאד און מאכט א באװעגונג מיס דעד האנס, אז דעד װעכטעד זאל ארױם. באלד נעםט זי זיך מיט טויטע קללות יאגן קאראלן. קאראל אבער קעמפט. ער נײט נישט ארײן און גײט נישט ז-יס7 סײזי? 1 ת7יאב'ב דאם געהײם 1 ביז איצט - זאגט דער כינעזישער שריםמשטעלער שענג- טשענג אין דער הקדמה צו זײן בוך ״מיין מוטער״ - האבן די אײראפעער נישט נעקענט כיגע, און די כינעזער האבן' נישט פארשטאנען אײראפע. בײדע צדדים האבן זיך קעננזייטיק נאר אויבערםלעכלעך אננעקוקט. - כינע, א לאנר מיט א ריזיקן מיליאנען שטח, מים מער םון 427 מיליאן באםעלקערונג, א סאלק מיט 47 יארהונדערטער םון עקזיסטענץ םיט אײגנארטיקער געשיכטע םון עטלעכע צענטליק דינאםטיעס. א לאנד - א מוזײ פאר רעליגיעס. שטעט - וױ אור־ אלטע דענקמעלער, מיט צײכנם םון אן א שיער דורות. א םאלק, װאס האט די אלװעלטלעכע היסטארישע תקוםות דורכגעסאכט א סך םריער, און אנגעװיזן דעם װעג סאר די ײנגערע אומות־העולם. דער עלטסטער כינעזישער ליטעראטור׳דאקומענט שטאמט פון אומגעםער 2400 סאר קריםטום. שוין דעמאלט האט די כינע• זישע קולטור טיף געװארצלם אין םיל־יעריקער טראדיציע. די עלטסטע כינעזישע זאמלונג פון םאלקם לידער, אונטער דער רע־ דאקציע םון דעם מאראליםט און' פראקטישן פאליטיקער קאננ