Literarishe bleter · 1933-04-07 · 15 (7.4.1933) · p. Seite 237

זײס 237 ליטערארישע ניעטער נום. 15 (466) םענטשלעכע, נאר דאם קוים-מענטשלעכע. אט דאם דאזיקע קוים■ מענטשלעכע אײ טאקע דער גרונט-שטריך סין ײםפם כאראקטער. עםיל לודוױג האט אין זנייבנען קריםטוסעס פיגור אויסגעמיםן דןם געטלעכע ניזןר נסדר נולט געםןןכט דןןם רײן-מענטשלעכע. יײן קינסטלעלישער רןןלצשניט האט נאזייטיק:) דאס טרןןדיניןן• נעלע שאלעכץ אין דעכ1 קריפטוםירעטעניש איז איזוי ןןרום איז ער געװאין פםיכאלאגיש א ביסל פארשטענדלעכער. ױסף פלאװיום איז פסיכאלאגיש ינישט קײן קלענער רעטעניש. עפעס פלןןנטערן ײך ביי איםי אויף ןן נעפלהאםטן אוםן די פעדעם. דער דוןןליזם װערט דןן מןןמענטנוױיז געפרװוט מיט דאסטאיעװסקישן םײער, װו עם װערן אפגעװישט די גרעניצן צװישן רשע און צדיק. ער איז ןןבער גיןיט דאס און נישט יענץ, װײ/ ער האט קײן שום נסױן נישמ געקאנט' בײשטײן. ער איז געװען א באגאבטער מענטש פון קלײנעם מוט. פון זײנע אלע לײדנשאםטלעכע אמביציעם בליקט ארויס די ק ל ײ נ ם ו ט י ק ײ ט. איבער דער דןןזיקער ליגיע באלאנםירט יוסף כסדר. שוין בײם ערשםן זײן אין רוים איז יוםף םארכאפט געװארן םון דעם אויסנװײניקסטן גלאנץ. דער שלאנקער ײנגערמאן'האט שםא׳ץ געשפאנט איבער די גאםן סון רוים. זײן אריגינעל םזרח-פנים האט געצויגן אויף זיך די נײגע- ריקע בליקן םון די רוימישע םרויען. יוםף איז םון בלוט אויס א שריםטשטעלער, ער טראכט מיט שרײבערישע קאטעגאריעס. די פראכט םון רוים איז דאך א שלל םון ליטערארישע אקםעטוארן. אין םארגלײך מיט רויםי זעען דאך נישטיק אויס די שמאלע און טונקעלע נעסלעך אין ירושלים. דא איז פאראן מאכט, ארגאני־ זאציע, םארם, בילד, שוישפיל א. א. װ. דארט איז בלויז סאראן נלינדער גלויבן. אםשר םארבײטן ירושלים אויף רוים, גלויבן אויף שוישפיל? רוים צויבערט, אבער םון ירושלים קאן מען זיך נישט באםרײען. אין רוים לאכט ימען םון אים, אבער יבײ זײן פולער אכםונג צו די רוימישע דערגרײכונגען, לאכט ער אין הארצן םון זײ. אמוז, דער מערב קאן אימפאנירן מיט טעכניק און לאגיק. אבער װאס איז שליםלעךיטעכניקיאדער לאגיק? דאס זענען דאך קעגנשטאנדן, װעלכע מ׳קען לערנען יזײ באהערשן. אנדערש איז עס אבער מיט דער סזרחדיקער יהודה, זי םארמאגט שוין אינװײניקםטע װערטן, אײגנארטיקע הײליקײטן, װעלכע קענען נישט װערן קיין רשות• חרבים. םאלק או) גאט, מענטש און גאט זענען דארט אײנס. דער ירושלימדיקער יגאט איז אן אוםזעבארער, ער איז נישט קײן אביעקט םון באהערשןי דורך לערנען אדער שוישפיל. יוסף םאר- מאגט טאקע אין מארך די אײגנארטיקע ײדישע װערטן, די רוי- מיישע װעט ער םיט דער צײט װי עם איז דערװערבן. םון די בײדע װעט זיך שוין שאםן א סינםעז. פון אײן זײם דערקלערט ער דער קײזערין פאפעא, אז .גאט איז איצט אין איטאליען׳, פון דער אנדערער זיייט וױדער װערט ער אויפנעציטערט םון שרעק, װען ער הערט, אז דער יידישער שוישפילער דעמעטרױם ליבאן האט באשלאסן שפילן םאר די רויםער די ראל םון דעם ײד אפעלא, אפעלא איז דאך א װידערװערטיקער טיפ, װאם איז געבוירן נעװארן םון דעם 'בײזארטיקן רוימישן םאלקס-װיץ. ער שפירט, אז דיער װעג צו דעם םינטעז איז זייער א שװערער, יוםטום זאגט בײזע נביאות. סוף פל סוף, װעט זיך יוסםן דורך זײנע ביכער אײנגעבן ארײנצוםירן קיין יהודה עפעס סון רוימישן גײםט, דערםאר אבער װעט אים באין אוםן נישט געלונגען ארײנ־ צוברענגען קײן רוים אםילו א שמץ סון ײדישן גײסט. זײן ראל אלס אויפערקאסאנדיר איז נישט געװעןן קיױ דאנקבארע. במשך םון פוםציק הײסע טעג האט ער געשטעלט די רױםער א הארטנעקיגן װידערשטאנד, און דאיך איז ױדםת געםאלן די ײדישע מורדים האבן יוםםן ארײנגעצויגן אין א ציסטערנע. דארט האנן זײ אלע געװארט אויף דעם טויט. דער דורשט האט זײ אלע שטארק געפײניקט, יוםף׳ן האט דער דורשט נעברענט, ער האט געלעכצט נאך א ישלינק װאסער, ער האט זיך דערמאנט, אז אין ירושלים איז' פאראן א דאמען-קאמיטעט, װאם באזארגט יעדן צום טויט םאראורטיילטן מיט װיין. ער האט געזען דעם טויט פאר די אויגן, אפער װען עס גיט זיך אים אזוי אײן םאר דער תליה זיך גענוג *אנצוטרונקען, אך װאס םאר א זיסער טײט דאס װאלט געװען: ער האט נעװארט אויף דעם טויט און איז.אינערליך דאך נישט נעװעןי צוגעגרייט. ער איז נישט געװען מוטלאז, נאר קלײנםוטיק. דאם שוײפערישע בלוט האט אין אים דערװאכט אלם קורטור םון װערן איז שוין אין איר םארויםזעצונג דינא• מיש; אן אומאױםהערלעכער פראצעם םון נײםטיקע גלװלים, װאס גיען זיך ניז דעם אויסגעטרײמטן .אחרית הימים׳... גראד איז ױים געקומען אין שארםן קאנםליקט מיט יהודה אין דער צײט, װען די רויסישע. קולטור איז צעםרעםן געװארן סון ד*ר ציוױליזאציע, װען זי איו ארײנגעשטופט געזוארן אין א טעמםן וױנקל םון צע• זארישער אנטארטונג. רוים אנערקענט נאר דאס גראנדיעזע, װאם לאזט זיך זעען מים די אויגן און נאטאפן מייט די הענט, דאס .איבריקע׳ האט זי געהאלטן םאר אן אומגעזונטן קװאטש, מייט װעלכן עס שפײזן זיך אוםהײלבארע בטלנים. אםםםינום סרעגט דעם ת#א ר׳ יוחנן בן זכאי, צי ער קען אים נישם אמאל זאנן דעם גרונטואץ, אייף װעלכן עם באזירט זיך דאס גײסטיקע ײדנ• טום. דער תנא טראכט נישט לאנג און ענםםערט באלד מים הללס: .טו נישט דעם צוױיטן, װאם עס איז דיר נישט ליב׳. אםםםינום צוקט םיט דער פלײצע און חידושט זיך שטארק. מיט אזעלכע מאקםיםען - זאגט ער - קאן םען נישט אויסבויען קײן גרויםע םלוכה לויט א מוססערהאםטער אררנונג. מיט אזעלכע מאקסימען קאן םען העכםטנס שרײבן גוטע ביכער, קײן פאליטיק קאן מען אבער םיט זײ נישט םירן. דאס רױמישע לעבנםנעםיל ארנאניזירט זיך אינערלעך מיט דער הילף םון שטאט, אן דעם מלוכה־באװוםטזײן איז עס םאר■ משפט צים אונטערגאנג. אין גרונט גענוםען האט אםםסינוס גאר• נישט קײן חשק צו דעראבערן יחודה, אויב ער טוט עם יא, איז עם פשוט דערפאר, װײל ער האלט, אז א גוטער *ויער מוז זײן באלעבאטישקײט ארומרינגלען מיט א צוים. ירושלים איז גראד םאר דעס רויםישן רײך א םטראטעגישער צוים, װאם דארף זײ שיצן מצד די אראנער און *ארטער. ר׳ ױחנן לאכט זיך אוים םין אזעלכע אוםדויערהאסטיקע צדימען; דאם ײדנטום נויטיקט זיך אין א *וי■ אבער אין גאר אן אנדערער. דער צוים םון ײדנ׳ טום איז דאם ג ע ז ע ץ, װעלכעם איז נישט משעובד צו קײן שום לאנד אדער םליכה. עס איז דאם אבםטראקסע, אומזעבארע. ר׳ ױחנן איז גרײט די רויםישע לעגיאנען נישט צו שטעלן קײן שום װידערשטאנד, ער האט אבער צו אספסינוםן אן אײן-און• אײנציקע ביטע: ,תן לי יבנה וחכמיה״. זאל מען אים דערלויבן אין יבנמ צו גרינדן אן אקאדעםיע, וװ נאך דעם חורבן סון דער ײדישער םלוכר״ זאל די ײדישע קולטור װײטער געסלעגט װערן. אזױ טראכט ר׳ ױחנן אלס מענטש, װאם שטײט גײםטיק מיט בײדע םים אויף דעם ײדישן באדן. םויכטװאנגער צײכנט אבער א רײ געשטאלטן, װאם זזאקלען זיך צװישן צוױי װעלטן: צוױשן שטח און צייט, צױישן דער אײגנארטיק-ײדישער און אל• נעםײנער װעלט-קולטור. אװדאי איז זייער גורל טראגיש, װײל זײ צאולען ױך תםיד אין אינעוױיניקםטער צעריםזקייט, צוױשן דעם פארלוירענעם געשיכטם שבת און דעם אוםדעראבערטן נאטור■ שבת. אלס צענםראל-םיגור םון דעם םין איז - י ו ם ף * ל א װיוס. ױםף בן םתתיהו הכהן? סטײטש די ײדישע היםטאריאגרא■ םיע האט דאך אים אײנגעהילם אין א שאנד-מאנטל םון ביגידה. האט דאך דער זעלביקער ײדישער אײבערקאמאנדיר זיך מיאום אויםגעסירט אין גליל. איז דאך זײן םארטײדיקונג םון דער םעס• םונג יודםת אויםגעסאלן צװײדײטיק און זײער אוםאנטשלאסן. דער דאזיקער ירושלימער אריסטאקראט האט אין אן עת-צרה באשוױנ• דלט זײנע חברים אין דער ציסטערנע, װעתד זײ האבן אים גע• גלייבט און םוםיק געשטרעקט די העלזער צום מעסער. האט דען נישט יוסף אונטערטעניק געחנםט אספסינוםן און אויף אן עקל• הא*סן שטײגער נביאות געזאגט װעגן זײן צוקונםטיקער קײזער■ לעכער גרויסקייט ז האט ער דען נישט באלאנגט צו דער םביבה םון טיטיס הרשע אין דער צײט, װען ירושלים איז אפנעגאננען םיט בלוס? מאט ער ױך דןן נישט געםונען אין רויםי צװישן די ברוםאלע זיגער, בעת םהאט אין טריוםף-צונ געםירם זײנע ברי• דער, - די ײדישע געסאנגענע םיט געבונדענע הענט? די דאזי■ קע און נאך םיל אנדערע םראגן * בעםן ױך מםש אויף דען פיען. םויכטװאגגער אלײן מײדט אויך נישם אויס די דאזינע סראנן. ער שיט זײ אבער םונאנדער איבער דעם ברייטן שטח סון גרויסן ראמאן. דער םארנעסלטער ענטסער בליקט אסער םון צװישן די שורות. װאלט יוםף באמת געװען דער גרויסער םאר• רעםער, וואלט ער געדארםט האבן אין זיך עםעס איבערםענטש• לעכעס. *ויכטװאנגער זוכט אבער נישט בײ יוםםן דאם איבער•