Literarishe bleter · 1933-04-01 · 14 (1.4.1933) · p. Seite 214

וייט 214 ר'גיפ\־אריטפ גלפדעץ־ \\\ז. *ו 4651.) געד שטדײכט אפער אונטעד, אז עד איז קע;ן דעם פרװו פון די צױגיםטן אויפצואעבן די העברע־שע •עפ־אך. ,א ׳עפראך, װאס אװ ־עוין אזוי?א:; טויש, קען :•טט קיגםטיעך א״״םנערעבס װערן. בא־ זונדע־ם;״טט, א־ן דער א-צטיקער צייט פון צױויר־זאציע און טעכ־;אה־אטיע, װען יעפ־אך װערט אוגװוערפאל. בעת א־ן זײ:ע ביבע־ באהאנדרט ר. פויבמװאגנעד וזיסמא־ ־ייעע פ־אברעביען, :עמט ע־ אבער א זײער אהטיװן א;טײל אין פאריט״טן רעבן. ער באקעמפט ד• רעאקצ־ע אין דײנדשראגד. און, קעםפנד־ק קע;ן דער רעאקצ-ע, ׳טמרײבט ער •טמעגדיק אוגטער דעם •יד־יטן ׳כטאנדפונקט. אויף א רעכואנפטראציע פאר פדידן, װאס איז מיט א צ״ט צוריק (פא־ היטרעדם קומען צו דעד מאכט) פאד־;עקומען אין בע־רין, האט ל. פויכטװאננער;עזאנט: ״דאם ײדגטום איז באזונדעדם ׳טטארק פא־אינמעדעםירט אין דעם קאמף קעגן מרחמה, װײא א־ן יעדעד מרחמ־ װערן די ״דן אין יעדן ראנד בא־ ד־אט, פיזייגי און קורמודער, און עס ׳עטאדקט זיך דאן דעד אנטי־ םעמיטיזם. פון װערכן ײדי׳צן שטאנדפונקט מיד זארן :ישמ קוקן, פא־ייניקט אונז ארע די באװענונג פאר װערט־׳ערום״. •טו־ן אין זײן בוך ״דערפארנ״ האט ר. פויכטװאנגער ביטעי אננענריפן היטאער;, און האט פון אים געמאכט |א קאםישע פינור. און אט איז היטרער נעק מען צו דער מאכמ, אין דער צ״ט, זועז ר. פויכטװאננע־ איז געקומען קײן אמעריקע. אבער דאפ 'מערקװיד־ דיקפטע איז דאם, װאס די ־דיעה װענן היטרע־ם װערן רײבםקאנצרער א-ז אננעקומען נראד, װען דע־ ד״טשער אמבאסאדאר אין אמעריקע האט;ענעבן א באנקעט פאר פו־כמװאגגערן א־ן דער דײט׳אעד אס־ באםאדע א־ן װאש־ננטאן. דאפ האט אבער נ־שט אפנעהארטן פויכטײאננערן ארויםצו־ ט־עטן אין אמעד־קע םיט שא־פע רעדעס קענן היטרערן, שיצדערנ־ ד־ק אים, ארס ״די לעכעדרעבםמע פאר־טישע פינור אין דעד מאדעד־;ע־ צײמ״. דער באזוך א־ן אמע־יקע האט םו־כטװאגגערן;עבראכט נענ־ טער צום ״דנטום, און ד־ ײרן האבן אין אים דערקענט א;רו־םן יידיעוך יצר־פטיעטעיעד. טום״, — האט אפאטא׳עו נעזאגט אויף דעם באנקעט. — ״מיד האבן ב־ז־איצט געהארסן, אז ,ד• מערב־אײ־אפעייצע ײדן זענען די אס־מי־אטארן אין מיר, מזדח־אײראפעער - ו ■ נאצ־אנארע ײדן. װען מ־־ ברעטערן ד• װערק פון דער ה־פטא—ש־ײד־שער רימעראטיד, זעען מ־ר, אז זײערע מחבר־ם זענען כמעט ארע דײט׳טע ײדן״. דער צוזאםענקונפט פיט ד• ״די׳ג־ע יג׳־־יבער א־ן נױ־־ארק האט א״ף <פויכטװאנגע־ן נעמאכט א ט־פן אײנד־וק. בײ א־ינ־קע געאעג:־ הײטן האט ע־ מי־ געזאגט: ״עס א־ז;עװען פאר מיד אן אננע־;עמע א־בע־־עבוננ צוזאמענצוקומען מ־ט ״ד־־ג-ע ׳ג־רײבער. איך האב זיך;עפירמ מיט ז־י זײער ה״מי׳ג• און נומ״. און בײ דעם באגקעט;•פא, האט ע־ נעזאנמ אין זײן רעדע: ״מײנע ריבע קארענן! איך האב ׳ג-וין דא א•; אמע-קע :עהאט א־בע־ פופצ־ק באנקעטן. א־ך האב זיך צוזאמעננעטדאפן מיט — פ־אמ־נענטםטע אמעריקאנער ׳ג׳—פטשמערעד. אבע־, נרויבמ מיר, איד האב ז־ך א־ן ערנעץ ני׳שט נעפירט אזוי גוט, װ• דא צװ־שן א״ך״. פויכטװאננעדם שטערוננ צו דעד ־ידן־פ־אנע א־ז אן אײננאר־ טיקע. (;• איז, אײגנטרעך, ענרעך צו א־ינשטײנס ׳בטערוגנ אין ױער פ־אנע). ער רײקנט ד• עקזיפמעגץ פון ראס;. ער הארט, אז עם א־ז ג״סמא קײן באזונדערע ײד״סע ראםע, װ• עס זענען בכרר ני׳שטא קי־ן ׳גױם ראם;. ״ביז דעם נ״נצנטן •א־ריונדע־ט האט מען א-ננאנצן;״םט נעװוסט װענן פא״טי־דענע ראם;. דאם מ־ן ־אסע א־ז װ־ס;־ •ג־^פטיעך באנ־־גדעט;עװא־ן עי׳ג־ט א״ :ײ:צ:טן •א־הו־״דערט״, ־א-ט פו־כטװאגנע־. ע־ ײיקגט אבע־;״גט ד■ עקדסטענץ פון א בא־ זינדע־ע־ "ד״ג־ע־;עמ־ינ׳ג־אפט. ער האיט אפ־רו, אז ד־ ײדן זענען אפהג־ ד־ א־ינצ־קע צװ״סן ארע פערקע־ װעיכע װערן צוזאםענ־;עהארסן דורך א נײםט־קן באנד. ״װאם דער דאז־קע־ נײםמיקע־ באנד א־ז, װײפ א־ך ני׳ג־ט״, איז זיך פויכטװאננע־ מודה, — ״אמאר איז עס נעװען דעריניע; אמאר — אן אנדע־ע נײםטיקע ריכטוננ, אבער שטעגדיק איז עם א;עװיםע נ־יכס־קע מענמאריטעט, װאס הארט צוזאמען דאפ ײדנטום״. ע־ הארט :י׳ג־ט פון פאריט״כ; צױניזם, כאט׳ע ער נרויבט אין דע־ נויט־קײט פון א נ״סמיקן ײד״ג״ װערמ־צענמעד. ר. פויכטװאנ־ ד ר.?.?ן טר ז ש 3 א?; י ■ץ / ק ז^77 נע יידז אוז לימווינעד און;אנץ אפט א קרעדיקארעד נ־יסט. םען פארםאבט זיך אין די א־ינענע פיד װענט און מען װיר םון קײנעם םער נישט װיםן. און אויב אויף דער רויה םון עוזר פינקער׳עטײן האט טען גאך נעקענט זען ד־ פאריגיטײער פון דער ארטער רימװ־׳ג־ער נעוער׳גיאםט און אוים־ הערן רעדעם פ־ן א רעאנאם, א ׳גירעז׳שעװיץ*) אדעד א בוראט**), איז בײ דער ױגנט אזא פאקט אױםנע׳ג־ראםן. דא איז פאד אונז א ט־פער אפנדונט. קראד, אז בײ אזערכע באדינגוננען קען די ריט־ װ״ג-ע -טעראטור, װאס;ײט ער׳גיט אדויס םון פרימיטױון צו־עטאנד און נעמט װעדן אײגנמרעך א ריטעדאטוד, ני׳גיט אויפצ״רן קײן אײן א״נצ־קן ײדי׳ג•; נאמען. עס איז נ״ג-טא קײן אײן אײנציקער ײדי־ יגיער ריטעדאט, װעלכער זאר יגאפן ארינינערע װעדק אין דער ריטזוי־ יג־ער יגפ־אך. פון םאר צו מאר קענט איר געפינען אין דע־ הינער ״ד״ג־ער פרעסע אן איבעדנעזעצט װעדק םון מאדערנע ר־טװ־שע ׳טריי־ בער. פ־ר איז נעװארן איבעדנעזעצט אין ײדי׳ג• א״נער פון די בעםטע ר־מװ־׳ג־ע ׳פרײבעד, א קינםטרעד, װאם פאסט זיך פאד אן ערשט־ ־אננ־קער אײראפעי׳גיער ריטעראטוד — פראפ. קרעװע־מיצקיאװ־משום. אונטער דער דעדאקצ־ע םון פ־ראראנ ק־םין איז פאדפאסט נעװאדן א; אנטאראניע פון ר־טװי׳ג׳ע װערק אין העברע־ש. מער װערט א־בעדנעזעצט פון ײדיש א־ן רימװיש. עם זענען ענערנ־׳ש טעטיק אויף דעם געביט ד־ ״ד״ג—־טװ״גיע ׳גג־־פטשטערעד רעמכען,;. זימאן, ק־םין, :תן נדינבראט א. א. סאראיאדן א־ז דער־ ־גיינען, זײער ׳םײן ארו־םנענעבן, א זאפדדוננ ם־ן נעקריבענע ײדישע *) פ־אנרעםױוע ריטוױ׳ג־ע;עזערשאפטרעכע טוער,;עװעזענע מיניסטארן. **) נעװעזענער דעפוטאט םון דער רוםישער דומע. הונדע־טער ־א־ן רעבן ײדן מ־ט ריטװ־נעד צוזאמען, צענדמקע־ דורות שט־יען זײ פרײצע ביי פ-־צע. אבע־ א־ן נ״סטיק־קורטודערן יעבן ב־רדן ד■ ב־ידע םע־קער;אנ׳דבאז־נדע־ע, פורשטענד־ק־פ־עמדע קי־טור;. מע; איז פ־עמד א־ינער צופ צװײטן, מען קען זיך נישט, מע; וויר ז־ך נישמ קענען. די ריטװ״נדייד״גיע דע־נענטע־וננם־;עזע־שאפט, װע־כע האט ז־ך נעשטעיט ד־ א״פנאבע צו שאפן א;ײםטיקע ב־־ק צװ־שן ד• ב־ידע פעיקע־, א־ז פון אנה״ב אן נעװען א טו־ט־נעבו—ע;ע זאך. שורדיק זע;ען רא :ישט;א־ ד• ר־טװ־נע־, :א־ או־ך ד• ״ד;. בײדע צדד־ם זענען פאסױו אייפן נעב־ט פון דע־נענטע־ונ;. עם זע:ען פא־אן דע־צו פ־ר ס־בות. ע-ג-ט:ס, שפ-רימ רא א;ר,״סע רארע ד• שפ־אך. ריטװ״ג• איז :עװע; א; ארעמע, אין ד• ט־פעב־שן פון דא־ף פארט־־בע;ע, מײסט:ס;אד א־ן װארט נע־ ב־ו־בטע, שפ־אך א־ן דעס ייד־שן שטעטי האט מען ז• אפט;עהעךט, און דע־ שטעטרשע־ ״ד האט ז• טאקע;־שט ש־עבט קאר-עטשעט. רעס שטאט־שן ״ד; און, באזונדע־ס, דע־ שטאט־שער ײדישעד א•:־ טע־־גענץ א־ז זי;עװען פורשמענד־ק פ־עמד. עס אױ דער־בער ק־ין װונדער נ־שט, אז דעד ארמע־ ײדישע־ דור קען װך;אנץ איינפאך מ־ט רע־ י־טוױשע־ געזערשאפט;ישט צוזאמענרעדן. אן אנדע־ יטפ־אך, װ• צ. ב. ר־ם״ט, װיר ד• ר־טװישע נעזעריג־אפט נ־שט גע־ ב־ו־כ; און דע־ ׳־ד־שע־;עזע־שאפט פאסט נ״טט צו נעברויכן. און, אז עס א-ז נ-שטא קײן;עמײנזאמע־ ר׳ג׳ון, קען נעװ־ם נ־שט זי־ן קײן אמתע דע־נענטערונ:. די ױג;ט יע־נט ׳טוין ד־ שפראך און קען זי שו־ן;אנץ;וט. מ־ר האבן צװישן דע־ ײדישער ױגנט אפ־רו ר־טװ־שע פיראראנן, אבער װי ד־ ריטוױשע, אזו־ ד• ײד־שע יוננט, װערן דעדצויגן א־; באװנרע־ע :־מנאז־עם, װי עס הע־שט א שט־עננ־נאצ־אנאריםט־שער