Literarishe bleter · 1933-03-24 · 13 (24.3.1933) · p. Seite 202

דיװמראריטע ברצזסינור ו\גז. 3\ ו***.) זײם 202 באלעטן האט פען באדארפט ־איבן און א אסתן כזעספל, א :אחטז פיט פאלטען־בו־מער א. אז. ■װ. בקיצוור: וױ נרוױס אין סיט ■וױמל *־אבט און נלא;ץ, װי סען חרייןט זײך איים אויסן טעואגמד־לשוז ט׳זאיל ני׳םט אליס-יר; ״שולטױז״, רזאט טעון נאך אלץ ניישט סעטין םיט דעיר פ־עשע, וואס מען קאין ם־ט א.יד טון. װענן נאלדפאדענם ״בר־בובבא״: באנדנז זי״ן פארנעם איז דא נעװען א בײעםעי־ער און ־#י^ז םיט םע־ פ־אריטיה, וזאט עד פאי־ט נע׳טאםןי ןא פ״ל־שװיזבערע זאך װי ״שולםית״. דערביי םוז םען אפע־ צובעקן, אז ם׳איזו נאך א שװאבע גאררפאחורואך, עם לינט אבע־ נאך אלץ איז יעם נאררפאדעו. די על׳עטע ערעפניונג: ״ורתט א.זן קלןזנט ןא ציבו־ער, אליע צייונם קיינדע־" איז ניעמאבט נעװארן פון .נאלהפאחמען אלײן, יפון א קאםפאז־ט*־, װעילבעד האט נישט נעשאטט קײן נאטן און םלענט זיתע;יג־נים אויסקלאופן םיט איין םינגער אויױ דער פיאנא. נאלדפאדען, םיט װעלכן איך האפ זיך באקענט אין רי שפעטע־דיסע יאי־ן, האט• קײנטאל נישט נעקלאפט וקייז טעניעד אין םײזשאר. איך דוף אן זײן שפילן נישט ״שפילז״, :אי־ ״סלאפן״. ע־ האט :עחאט צוױי ביאן־ארמ;. איין ״םינאר״ איז ע־ געװען ״םאלםיכא־" און אין ד• צוױיטע — ״אי פױענעוש״, דאס ה״םש ״אםינא״. שמלדפאדען האט טיר אלײן נעװ־דן וױ אזוי עד הן#ט או׳יס־ נעקדאפט זײן ״װײנמ אלז קלאנט״: -- סאר (גןר״ץ) לא סאל — םאל םי. עס רא;ען נא־נ־שט זײן קײן איײפאבעדע טענעד־נאטן, אבעד עם ד־יקט זיך אויה אין דעם ײנון דע־ ײדישעד סרעכץ א־ן װײ. שפעטע־ פוםט ״אזו• זא;ט;אט אצי;ד" — דאס איז שו״ן םאכאטא;, לײן שום םאדו־אציע ד. ה. דעד טאן־ארם װערט כישס געביטן. אנשטאט איבע־ג״ן נלײך אין אן אנרעד פרענעזש, ל)םשל, אזוי װ• פ־ן ״אי״ צו ״םאי״ אדיע־ צו;;א״ םלייבט עי־ כםרד בײ ״א״. דע־ מאטױו איז פון שעםטאסעאס ״נועול ט־;ל ו:ם םנל״.;אלדפאחעכם;ןױיםקייט װײזט זיך אדוי־ם אין רי םאטױון, װעלבע ע־ האט אליין נעשאפן, וײ יםשל ״וױיכמ זשע אלע צעסם קינדעד, קלא;ט שוין ק־נדער אלע באזוכדעד״, װאס די:ה זיננט. דאס איז א ־ײן;אלדפאדעכישע םעלאד־ע, יועלבע הויבט זיך אן אין א ״םױא־" און ענדיקט ז־ך אין א פרעגעזש. א פאבמענישע־ םוזיקער װאלט אזײ נישט;יעשריבן. ער ײאלט אננעהויבן און :עדרוקט אין דע־ זעלבער טאנאציע, אבע־ טאלע דע־פא־ א־ז נאלדפארעהס נינון אזו• א.־ינײעל י&זן האי־ציק. זי״ע־ שװאן־ איז נאך דעד שײנער פראזע (דער װע־טעד־ דועט צוױשן אליעזר און ם־ כיובבא) ״די שבועה״ פון בד־ב־סבא םיטן באד. די מעלאידיע איז נעמ־שט פון שאםטאםאלם ״צדק בתם־ יפרח״ ((ל־ננט םי־ :אך דאם װארט פין דעד שביער) אלז הענדעלם ״הללויה״ אין דעד א־אטאײע ״־הודה המבבי״ (רער בא־: ״םיר שװערן, טיר שװע־ן״). ד• ק־יםטלעבע װעלט קען זיײ*־;־ט הענױע־ש טוזירנ וױיל אין יעדע קידכע זיננט טען דאם. פלענן דעריבעד פיל קריםטן,. זואם האבן באזובט דאם ײדישע טעאטער יאכן, װען זײ האבן געהערט חי דאוזיקע םע־יאד־ע איי;אלדפאדענם היסטאדישע פיעםע. אבעד פא־ט, נישט װיםנדיק, און אפש־ פארקע־מ, טאקע ׳וױטנדיק פ־ן װאניען נאןלדפאדען האט ׳ג נענוומען, םימ װעלםע םיטלען און טיט װעמען ער דאט :ועארבעמ דאס (ארויסצוובאיזד־ םען, זעט םעין עדשט יײן נ־ויסקײט. אפ־לו קײן נאטן האט עד דאך :ישט נעקעגט, פרוענט ער צאלן א םשוחדל 50 קאפ־קשם או־;.־ א האלבן דיובל א טא;. תנער פלענט אים ברשננען א נידויםע הזנישע פארטיט^־, דאלטן אין א־ין ז־ננען פון דאי־טן, און װי עי־ פרענמ עסעס ונעפערן ׳נא־דפא־ ידעגען, פרענט ע־ יעם באלד ״אדאופטיי־ן״ אוין םאבן ײע־צי װע־טע־ :אי־רפאו־ען האט :עניעבן לײער נדויםע אויפנאכן פאד א געשולמן טףז־קע־* א־ך שטעל ט־ד פאי־, זזען נאלדפאדען װאלט נעװען אג־ומנער־ננלט פ;ט א נדיײסן מ־ז־קעד, דעטאלט װען פ׳האט נע־ רא־פט אויפשדי״בן ד< קרוינוננ פון ״בד ב,יכבא׳׳. אזא זאך גיט ידעם פוז־קעד א נריויםע :ועלעקנהײט זיך א ״לאז או טאן״. (נאלדפא־ נעהאלטן. ם־מ;אלפאו־ננען;אבע־ א־ז גא־ זגדע־ש. ורען א־י זעט *ק הע־ט פו.ן װעלבע קותלן גאייחפאדן האט;ענומען ד־ און די;ינוג־ם, באוױיזט זיך בײ או־ך א שמימל. וג־ שטאט;אלז־פאדענס װע־ט ואל בײ א״ך תלענעןר װעדן, ווערט ע־ דעםא־׳ט נא־;־עסע־, א״ב עפעס א נא׳־־שע־ נ־נון אױיז ״װע־טי.־,־ פ״ן דע־ הנדה״ תאן אײך א־צטע־ אזווי מ־טדײסז, אז א־־ זא־ט דאס;אלדפאדען־װא־ט און דעם ׳נאדהטאחעךטאן ג־שט קאנעז פא־נ־עסן אפ־ל־. צ־ם בײש&־ל: ״שולט־ת״. שו־ן אין דעד ע־שטעד כא־: ״אנגעלאר} כוינז אלדאם נ־טם. ם־ט ד־ שטעקענעם א־ן ד־ דיענט״ א־ז פ־ן פאד־זתד תאנטאד :אט־ בע־נם ״לך השם ־נדוןלה״. װען א־ך קאב א־ן וױלנעד נאוי־־שיל :עז־ננען דעם ״לך השם הנדולה״, א־י עם נעװען א ט־וקדענע כאםפאז־צ־ע.;־ין׳ טען תאן עס אפ־לו :־שט אני־פן קאטפאזיצ־ע. א־ן ד־ער ש־ל־םוז־ס הײםט דאם א ״.־יגספאנר״ אזוי װ־ דעד ״אםן״ א־ע־ א ״־הי שם־ה ־בא״, װי םעבט־ק ם׳הל־־״ט איעד דער זער־ בע־ מאט־װ או־ד דע־ ב־נע, ורען די םאט־ע נעמש מארש־־ן אדן ז־־״ט דאכ ל־דר ״אגנעלאדן״. א־ן ״לך השם הס־ולה״ פון נאמ־ בערנן האט א־■ נאי־נישט באמע־קט דעם טאן ״וװ ב־זטוי, ווו ביזט־, ד־ ה־יל־ק יאנד״? א־ך האב ׳נאדנ־שט :עפ־לט, אז עם *ע־ פונען זיך אויעלבע היעי־לעכע טאקטן; יײ;אםבע־נןי פליט עם יעפיעם דודך, עס;ײט דוי־ך א־םבאםיע־קננ אבעי־ גאלדפאדען דאט דעדצו;עשד־בן אזערבע העדלעבע װעדטע־, אע זײ ־אבן בא-־נצנקלט דעם א־ינינאל, און סון דעם דז־ננײןמדיקן שול־ ״־עםפאנז״ א־ז;עװארן א והערדעבעד ״עולי־רנר־פא־ש,'. מיט א ג־ויסן א־ידעסטע־ און א כױיסן :אר, מיט א געניטו ד־ד־נענט און בײ א שי־נ־ער איי־אנזש־דוננ א־ז, תויט מ־ין מײ.ו:נ. ד־ חאזיתע מעלאד־ע אײנע פון די שענסטע ארן העו־דעבבשע ״עי־־ ־עפיענוננ־כא־ן״ פון א אפערע. װײט־ער נעטט ד־עם ״נ־ונעם״. דאם ליד האב א־י ־עפ עדשטן םאל :עהע־ט ז־ננעין טײן ןמאמען, און דעדנאך אםת־ .־חל תאם־נבק־. בײדע פרויען, װעלכע זענען קײנטאל :־שט נע־ ײען צוױשן ז־ך באקאנט, האבן ם־ט ז״ע־ ז־ננען (וױיל םי־) םאמע, פ־נקט וױ ד• קאמ־נסקא, וזאט קײן םוז״ק;ישט :־עלעןו־נט און האמ נעויוגנען ילד־ז לו־ט;עפ־ל), זאנא־ מ־ט ז־יע־ע פוגודז: הו־ביע, שיאנק־ע, דא־־ע פרויען, :עװען שטאדק ענלעך צ־ ויך. ם׳אױ דערוריל;אך נ־שסא קײן שום דויעט, אין זרעיכער ם׳א־ז אפע־ע, װאט זאי האבן בײ מ— פאד־-זמ־ען א שיענעד׳ן פיאץ װ־ אט ״ד־עם ב־ונעם׳/ ש&עט־ער װעין ב/האב :עזי־נינזמ דעם חזן שעסטאפאיט ״רא הםת־ם ־האלו ־ה״, האט מ־ך םםש פא־ד־אםן, זואס אזא אד־םעד :־גון, אזא;עוױ־נלעכע תפ־־ לה, זאי האבן אזײ א־ײניעדר־ננ־ען א־ן ד־ הערצער פון מיליאנען ייח- ערשט דעמאלננ אנשטאט צו װעדן א־ן בעפ אוימ :אידפא־ דע:ען און א־ם אנידופן פ־יא;־אטא־, א־ז עד א־ן מײנע אוי:ן הע־ בעד או־ס־״עװאקם;, װא־־ם, אויב;־שיט ז״־ע־.ד־ק?ץין פאבמעני־ שע־ ממ-־העד, :א־ האבכד־ק בלו־ז א מ־זיקאר־ש; זווש, און או־ך :־שט ז״ענד־ק אי־־ם;ע־־;;יט מ־ט;דו־םע טוז־קער (וואחים, װ־ שו־ן;־עזאנט, װעלבע־ ״ל״ט־שער מענטש״, זא־נטעי־;ע:ט א־ן כדז־ק, י־טעי־אט־ד, אד־ע־ בברל וױשן, האט זיך יעום;עװאיט צו־ .־־־; צו ״ד־שע־ םוז־ק אין ״ד־שן טאן) האמ יעיר;עשאפן אועל־• בע;־ו־םע זוע־ננ א־ז ע־ ם־ט ז״ן;עםען י־י אגדעדע און דעי־י;־״םן ד־רך דעם ז״ן יצװעק,;אד;עשט־יגן ב״ מ־ר. א־ך האב;ענוםען ״שורם־ת״, בם־ז םודה זײן אז ״שוי־ ם־ת״ א־ז םײן שוואבע ז־־ט. א־ך ב־ן נאך אלץ א־ן דעד םײנוננ אז ״שוים־ת״ האט;אך;־שט;עהאמ ק־־ן ד־בט־קע או־פ־דונ; און א־ז א־ז :אך :־שט י־בט־ק יאחאנדיט;עװא־ן. א־ן א ש־ אפע־עט;, א־ן אפע־עם דאי־־ז ז־ך דער .־עזשי־ םע־ הד״יעז י<ש קאפ װ• אװ־ צו םאכן ד־ פ־עםיע;דעסעד און דאיאםאלע.־. ע־ ם־ז כ־עפ־נען;א״ס־־ח־ן, װען ועד <ויל עפעם או־ שטעלן, בא־״בע־ן. ם־ט ״שולמ־ת״ איז פארקעדט װען םען נעםט אויפ־־ן ״שויט־ת״, הע־ט טען איזע־ביע ט־כים באםער־ קדבגען. — א דא האבן;עדא־פט זײן קיעםלע;, ואיױסען, דא חאלןן נעדארפט זײן הו־ב־ע בעד;. דא האבן טוױנטע־ טענטשן, טאין־ע וױ אין פסות שטײס ״אנשים;שים וטד״, עולה רנל דין. נרויסע