Literarishe bleter · 1933-03-03 · 10 (3.3.1933) · p. Seite 156

זײט 156 לימפרןזריטע בײזסיטר 1\<ז. סו <י6^ ג ת סיש^ן״סקי/גיו-יןוק אײדישעד לוינדעד־גאדטז איז באו־פיז א־ן קיכדער־נארטן ־אמ כועז אויך נענעפן עםן די קיכחנד צװײ םאר א טאנ. א פאלעבאטי׳עק״ט איז;עװען א ר״בע. צװי• ציםערן זענען נעװען אכנעפאקנז מיט פארעדידענע פ־רדעד, אויםעזניצוכנען, נזא־ טעד־אלן פאד קכעטן, קרעפן, פלעכטן, כיאלן, ׳טכיצן, יםכיידן. א.ײך מיס די םאד׳טיידכסטע קיכדער־איכססדוסעכסן, כיבלעך, ׳טפירציי; און דערצו די קלייכינקע טישעלעך, בעכקערעך, שסורן. עםן, טאכצן, •צפ־רן, פאדיצטערן פר־ענן ד• ק־כדער א־ן טעאט׳עד, װעלכעד דאט זיך כעםוכען אין דער דערביקעד געביידע. אפט םלעגן כאך די קיכדע־ דאבן ספעציערע לערעד פאד טעכץ אדער פאר צונרייטן זיי צו ד• פאדשײדעכע אוכטערנעמוכגען. רער כייסט אין קיכדעד־נאדטן איז נעװען א פ־אנר־עםיװײידי־ •ציםט־׳צע־. כייצט קוקכדיק אויף דעם, װאם יידיש איז נעװען פא־ דעם;רעםטן סייר פון ד• קיכדער אן אומבאקאכטע ׳טפראך (זייע־ דיימ־שע יצפדאך איז נדע־סטכטייר נעװען רוםיש), זעגען דאך ד• נע־צפרעבן, ׳צמועם;, נעזא׳ננ ג־עפירט כעװא־ן אוים׳צריסרעך אין ײדיש. (אנב, די מערדײט פון דער קורטוד־קאמיםיע איז באשטאנען פון ריכקע פוערי־צױכ־םמן). די קיכדער פרענן אפט דאבן פיקכיקם אונטערן אויםזיכט פון ד■ רעדעדיכם, פאדװארטעד. אזיך פרעכן מיטפארן די כיכעזער בא־ דיכעד מ־מ א םאמאװאר, טשייכיקעס, טעפ און נעשיר, װייר אװעק־ פארן םרעגט מען אויף א כאכצן טאנ אין א װארד צי אין א כיכע־ זיש דעדםר. דארטן דאט מען שוין צונענר״ט די עסכם. דער בא־ ריבסםטעד שפאציר איז פאר זײ נעװען, אריבערשװימען אויף ד• כינעזישע דזשאכקעס (שיפרעך) אויר יעכער זיייט פון דעם טייך םוכנאדי א־ן דאבן דעם פיקכיק אין דעם נעדיכטן װארד. דאדטן צו ארע פאדנעכינכס דאבן זיי כעדאט דאס באדן זיך. מען םרעכט ז״ פאר קיין פאר כישט קענען אפדייסן פון װאםער. איך בין, אלס פאר־ װארטעד, א״כיקע מאר ארויםגעפארן מיט די קינדער אויף דער צװיי־ טער זייט פון טייך און דאב ס*ר אכנעקװארן פון די קינדער. א שיי־ כע־ װארד, בערנרעך און טאלן, אן א ז״ט ציען זיך םעלדער, דעד בדעכ פון טייך איז זייער מארעריש. די קיכדער םירן זיך פריױ זיי רו־פן, טאכצן, שפירן זיך, ׳צװימען און װייזן םאדשיידעכע קונצן אין װאםעד. און װאם־ע און םײצע (די צװיי כיכעזער) קאבן, באקן און;־ײטן צו כאג־דאפטע און;עשמאקע עםכם פאד די קיכדער. א־ז דעד םאמאװאר זידט און קאכט א נאכצן טאנ. א־ן אװכט פרעכן זיך די ק־כרער אומקערן צוריק א־ן •צטאט מיט א דירכיקן נעזאננ, און ד• צוױי כינעזער פרענן םייטדערםן זיננען ד־ יידישע קיכדער־ אדער פארקם״רידער. ביים כארביכער ברענ םרענן ש״ן װארטן ד־ ערטע־ן פון די קינדער. די רערעד זעכען נעװען פ-אכערן אויפן נעביט פון קינדעד־;עדטכער־י. זיי דאבן נ־שם ג־עדאט קיין צונעפאםטע םעשדרעך, כישט;עװוםט כעכוג רידעד פאר אזא ־וככן עורם, כישט;עדאט קײן טעקםט־ ביברעך. די לעדע־ פרעגן זוכן און נישטערן אין דער װערט־ריטע־א־ טו־, בדי אויסזובן פאםיקע שפיריע־־יען, מעשױת, רידעד. פלענן אי־ בערזעצן פון רום־ש, דייטש, פראנצויזיש. רבקד נארין, די באקאכטע דיבטערין, דאט דאן אכנעשריבן א־י־ כ־קע קיכדעד־רידעד א־ן שפ־רן פאר קינדער, װערכע שטערט מיט װך פאר, װי דער פו־יר־כנ ט־ײבט ארוים דעם ײינטער, װאם ד• ק־כדע־ חאבן זייעד חנעװדיק דעקראמידט און כע׳צפירט. דער קיכדער־נארטן א־ז גענריכדעט געװארן אין 1917. ־ר״ •א־ שפעטזנר איז געגריכדעט נעװארן רער ערשטעיר קלאס פון א יידישע־ ־אדיקארער פארקם־שור םאר די קיכדזנ•־, װעאכע חאבן געענד-קט ז״ע־ ק־־ם אין קיכדער־נארטן. י א־ן דער נ״על אינסטיטוצ-ע חאב א-ך ׳בוין ק״ן אכט״ר כ־שט;עכומען, א־ך חאב דעמא^ט פאראאזן ב־כע או־ף מיין װענ ק־ין ארץ־ יש־אר. מיד איז ג־שט באװוסט, צ־ די א־כסטיטוציעס עקזיסטידן כאך, אדער זעכען פאר רעד צ״ט אוכטערגעגאכנען. א ״ד־שעיד קיכדער־נארסן אין בינע,—א־ז עם כישם קיין קוריאז? א־ן 1917 בין א־ך;עקומען פ־ן -אפאן קיין בארב־ן, א ט־פ־ש־ ב־נעז־׳צע ־צטאט פון פיר דיכדעי־ט טויזכמ א־יכװויכער. עם איז כאך;עװען מידמד־צ״ט און אכדו־ב פון דע־ דעװארוצ־ע א־ן דוסקאכד. פר־עד דאבן ז־ך נעפ־כען א־ן בא־ב־ן ־ידן א־ן א קר״כעד צאל כאך פון ד• צײטן פון רע־ דופ״צ־יאפאכ־שע־ קרי;. פון דעד װערט־ מלחמד אן דאבן אד־ן אכנעדװבן צו שט־אמען יידן אין;דעסערע צאלן. װען א־ך ב־ן אד־ן;עק־מען, דאב א־ך שו־ן דעדװ־סט א צװערף־ פ־פצן ט״וכט ייד;; מע־כנגס - אכטראפעכע פון דע־ מרחמד, א־ו־ם־ :עטד־בעכע פ־ן ד• פ־אכט־כעככטן, עם ועכען אויך נעװען אכטראפעכע פ־ן ד• פאד׳צ״דעכע ט־־מעכ און פאי־יצ־ק־כגען א־ן םיב•,־. א•; בא־בין א־ז דאן געװען אן אמתע װאקבאכאי־ע. במעט אלע יידן (מ־ט נאד א קר־יכעם אײפכאם) דאבן כפעקוי׳ידט און פארדיכט פאב־דאפיטע;עיט־כ-מעפ. א־ן דושראכד א-ז נעװען א דוחק אין אלעכ כו־ט־קן — אױ ב־ו־ט, קאווע, מיי, פוטע־, קריידוכנ, מאכו־ פאקמו־, קכעפיעך, שפ־רקעם... און ײדן פלענן עפ;אכצע װאנאכעם אײכקו־פן א־ן ב־כע, •אפאן, אמע־־קע אין צושמערן דאכ אין ד־כ־ יאכד א־ן קר־נן רע־פא־ פ־ר מאי מער, וױפ־ר זײ אר־ין דאט עכ;עקאםט א״ך ד• אלע, װעלבע דאבן װך;עדרייט אדום די םפעקו־ יאכטן, זעכען ד״ך נעװארן. פ׳איז נעװען א צייט, װען •עדעד קבצן ־אט נעקעכט איבער;אבט װעידן א נכ־ד. כעלט דאט ק״ן יאלע כ״צט נע־צפ־רמ. יידן דאבן געװארפן מיט דוכדערטע־ און טו־זכטער יען (א יאפאכעזישעד יען א־ז א דארבעד דארא־). א•; ד־ קאפעען, אויף ד• בעדזעם איון אין ד• אװכטן אין ד• פארשײדעכע קלובן, װו מען •צפ־מז אין קארטן, ראמ־כא אין ראטטא, דאט מען פאדשפ-רט און געװוכען חוכדע־טע־, טו־זכמיעד. מען װארפט מיט נערט פא־ אלץ, פא־ צדקד און א״ף •צאככאכעטקעס פא־ אן א־ר־אט״צ יידי, ײאכ ז• זיכנט. א־ן דעם טיצאד פון נערט־מאכן זעכען;״צמ אפכעשטאכען אויך די פ־י׳ע־דיקע א־דעאר־םמן - פא־ט־י־ ט־ער; זיי זעכען אײך;עזואי ן כפעקייראכטן; דאם נאכצע ייד״מע בא־- בין דאט אדודבנערעבמ א מ־צונעכע װאקבאכאר־ע. דזף־ דעוױז איז;עװען: ״באפ דעם מאמעכט!״ ד• בעכע־ע ־יד״צע א־כטערינעכץ, באטש װ כפעקיר־דט און פא— ברעכנט די טענ אין דע־ באװ־פטע־ זאזיכאװם קאפע און ד־ נעבט אין די קרובן, דאט דאך;עפ־כען צײט פאר אדבעט או־פן;עזער־ שאפטרעבן;עביט. ד־ ב־דנעדרעבע ערעמעכטן — ארופ דעד קדרד און מ-ט פיארנטראפ-ע, און די דעמאקראט״צע ע־זעמעכטן - א־־ב דעם ״אימארדאנ•׳, ד. ד. ייד״צע מוװקארישע, דראמאט״צע און י-טע־א־ייצע נעזערשאפט. דער ״א־מארדאנ״ איז דאן;עווען א ׳־ײבע;עזער׳צאפט. זי דאט פאדמאנט א נדוים א־ינן חױז, די ׳רייבםטע ײרישע ביבײאטעק אין אז־ע, אן אײגן טעאטע־, װ־ ד■ פ־שזאן־טדופע פלענט א״פ־רן, י״ט דע־ פאדערוכנ פון :״עי;עזער־צאפט, ד• בעסערע ייד״צע פ־עכעפ. װ דאט פא־מא;ט א ־יד״צע ק־כדער־פאראיכ־ע מ־ט א זומעד־טעאטע־ א■; א״- א קיכדע־־נא־טן או־פן כאמען פון ש־רום־ עי־בם. ד־ איע א־ככט־ט־צ־עם דאבן;עדאט א;דײסן •צטאב אכ־;עשטערטע, ״דן א־ן א״ך ב־כעזער. ד• ד־צאות זעכען;עװען;רװסע, דער בודזשעט א ־•ו־קע־,;א־ ד• טועד פון דער כעזעישאפ״ דאבן װע;ן דעם :״צט נע׳זאדכט, דע־ קלוב דעקט עם פון דע־ דבכפד פ־ן קא־טן״צפ־ר, פ•; יאטטא א־ן דאמ״״א. איע כאבט פאיט א־••; ר־־כע- פדאפ-ט א־ן ד־ ט־יזכטער ־ע;. דער ק־כדע־־גא־טן א־ז געשטאכען א־כטעדן אויפװבט פון רע־ פא־װארט•;: פ.־ז קי־ב, װערבעד :;יז באשטאכען פון 9 פאר׳צטײעד פ־ן קלוב (פשוטע־ נע־עדט פ־ן ד■ בעפטע קאי־טן״צפ־רע־) און פון זעקכי פא־״צטײע־ פ•; דע־ פא־ב״־א״צע־ א־כטעי־כעכ־;, װערביע א-י :עװען א־בע־כענעבן רע־ קויט־דעיע־ א־בעט מ־ט רייב און לעבן. א־ך;עדעכק ׳צ־ין;־שט נעכװ, זז־פ־ר ק־כז״עד דאבן באזובט דעם קיכרע־־:א־טן,;א־ ־עיע־ינס זעכען :עװען דריױ ד• פדויען •צ־כטע־אוױט״צ, מע־ און ••צ־בװא־נע־ — כוטע און א־בערנענעבעכע ־ערע־יכס. א״כע־ ז״ זעכען נעװען צוױ־ ב־כעזער באד־כער. זומעד־ צײט ־אבן ד• ב־כעזע־;ע־ע־כט ד• ק־כדע־ זײע;, פאדכ־בטן ד־ יצעד־ יעבע נדאי;, אויפפאסן או־ף די פלאכצוכנען, אױף די ברומען.