Literarishe bleter · 1933-03-03 · 10 (3.3.1933) · p. Seite 152

לױזוװ־ארױויצ גלמזסר \ץץז1ס\' זײי] 152 ה. ד. נ א מ ב ע ד ג זײט לנםרי פיז אד אכנעקע־ט, איז העכםנדכאראסטער״םם״מ שאי ד• אײדדסט־ע און כעםטע ײדן םון אלע צײטן. ד$ס איז;עװען די טראניק פון אלע ײדישע גאונים און םא־- בעםע־עד פון וועדט־סדד, פון ייסו הגוצדין ביז מאדעםן און ביז א־גוער פאצ-אליסט־ש־׳רעװאלוצ־אנע׳רעך ױגנט. אלע זעגען זײ נעווען א-בערגעגעבן דעס קאםף פאד א בעםעד און ׳עענער עולם־הזהדיק דעבן פון אלע סעגטעזן... און אלײן זעגען די געװען װעלס־םרעסדע .ז־ים, אסתעטן, װאס האבן;עלעבט טיט סניפים און זעגען אוט־;עקוב״ען אויף ״קדו׳ט־ה׳עם״. ׳עפינאזא, װאם האט װי קײן ׳פום אג־ דע־ע־ פ-דאזאף, די פעגמשן געלעדגט אמתדיק פדײדעך זײן, פבטי זײן דעם ט יט און לעבן מ־ט עודם־הזה, — שפ־גאזא אלײן איז;עװען א םובאט־-־ק, אן ארו־םגעשטופטער פון רער נעזעליצאפט, װאם האמ שטעגדיק;עלעפט איענעשלאםן צװישן ביבער... ער איז אזו■ װ״ט;עװען פון ד■ םעגטשן, םוגם לעבן פון עולם־הזה, אז ער האט פאר ז*ך געםוזט או־פבויען אן אײנעכיע שכלד־קע ײעלס כד• א•; א•־ צו לעבן — אן עולם־הזה מעין עולם הבא. ׳:אםיעדג האט פונם דאז־קן ײדישן ״קרי׳ט החײם״, װעלכן ער האט אלײן געד-גט, .נעהאט אן אנרערע מיעוננ. איין זײן אפגעקערט־ ק־׳ט פון לעבן האט ער נישט נא<־ געזען זײן אײנעגעם ״שצימזל־,;א־ דעם שליםזל פון דער ײדישעד אומת בכלצ״. װן>ס האט אויף א־ם אדויפגעלײגט א־ר ׳עטעטפל פון ״הויקערחם״. זײן גאגצע שריפטיעטעלערישע טעטיקײט און זײן גאנץ לעב׳ זעכען בםדד;עװען אויסגעפ־לט פ־טן קאסף קענן דאזיקן שלייטזל — קעגן םבלומדיגזטן ײרישן ־ויקעדיזם. אלס תלטיר םון ניטשען פלע;ט ער אין זײן מכלומרשט ײדישער אינסטי׳נקסלאזית״ט, אין זײן אומחשק צום לעב;, ז׳ען די ־דידה פון ײדישין פאלי^ די פאר־ קערפערוגג פון רעיד דאזיקער ירידה א־ז פאד אים געזוען די םאר־ הוק־טע ײדישע איגטעליגעגץ. םערקװירדיק, — פלעגט ער באמיעדקן, — א ״דישער א־ינטע־ ־יגענם םוז שטענדיק טדאגן בירילן... אוגזערע אינטעל־גענטן וענען, װי ם׳וױיזט אוים, טאקע דעגענע־אטן... אין באזיויגדעדס ק־יטישע מיגוטן צ,י דיך זעלבםט, צו זײן ״של-מזל״ פלעגט ער דעדן װענן רי העלדן םון זײנע דערצײלונגען. — מייגע העלדן, — האט עד מיד דערקלערט, — זעגען אלע ײר־שע איגטעליגענטן ״שליםזלס״. דעד אינטעלעקט פלפול איז ב״ ז־י ׳םמא־קער זזי דער לעגנס־שטדיאס. דער שכל שטעלט בײ זײ אפ דעם פולם, די אינםטינטקן און תאװת — דאס לעבן. די דאזיקע מענטשן װעלן חזקרן;אנצע שעהן, צ• זאלן ז״ טדינק; א גלאז ט״ אדער יני׳שט.;•ט םען זײ א פאטש, װעלן זײ א שעה דערנאך ״אויפגעדענט־ װערן און םיט זיך איעטעגהן: פארװאס האב איך מ<ך;עלאזט פאטשן? פארװאם האב איך נישט צוריקנ׳עפא׳טשט? װו איז פײן;ב־ר? ב׳האב בשום אוסן נישט נעברױכט צו שוױינן א. א. װ. אמטערסטן םלעגט נאמבערג טיט םיר רעדן יװעגן זײן העלד פלינעלמאן. ער האט מיר דערבײ אנגערופן דעס נאמען סון א זײעד געבילדעס; מענטש, װאס םלעגט אין דער לעצטער צייט אםט קומען אין ײטעדאטן־פארײן — א מענטש, װאם פלענט לעיבן סיט בצויז ביכער... יעס איז םון אלעם, װאם ער האט מיר ינעזאנט, קלאר נעווען, אז א־ן א־ם אלײן שטעקט א שטיק פלינעלמא;, וועלכן ער באסיט זיך בםדר צו איבערװינדן. נאמבערג האט פלינעלםאנען, די ײדישע אי׳גטעציגענץ, זיך אצײז אונטערשעצט. און ע׳ר איז פון סיפאטישן, אינטעלעסטועצן פלינעל־ םאן, םון זיך אלײן, פון דײן שצימזל אנטלאםן צום םאלק, װעלביעפ ער ־אט אידעאציזירט. נאמבערגס מארקםיזם איז דעכנלײכן נאר נעיװען א נרױבן אין פאלק, אין אנטגילטיקן נצח׳ון פון די ׳נעזוגטע• אינםטינקטן פין םאלק... אזױ איז נאטבערנ, װי םיר װעצן נאך זען, נעקוטען צום םאלקס־ ליד, צום ײד־שיזם, און צום םאצקיזם. ד ר. )}. ג? ' ק ס ם ן /;; זן ד ש ע ז כ ד ו ג ד ח וד ע ג ז ׳\1. רי יאר\ פספו—װפו ב׳ב־ן שפעטער, א־ן ר• •ארן 08ו!1 1911 נאך עטלעכע מאל;עװען א•; װאי־שע און ־עדעם םאל פלעג א־ך צוערשט אויפזוכן;אנובעי־נן. הגם נאםבע׳רג האט אין װארשע געהאט פיל פריינט שרײבערפ וצו זיינע פ־ײנט פון אםאל פרץ, אש און רײזען זע׳נען איצט נאך צו;עקומען;־יע פר־ינט, װי דוד פד־שםא;, ד-ר א. טייקדוג׳, ש. רא־ זענפעלד, דור א־ינהא־ן א. א.), פלעגט עד אפט פארברענגען מ-ט ם■־. נ־שט רערפאר, װאפ ע־ האט פ-ך גײםט-ק אזוי הויך געשעצט -• א-ך ב•;;•בע־ א•; ה־פ־ך דערפין — נאר דעי־פאד, װאם ער האט א־ן ם־־;ענ־״בט צ• זען םעד;שם־ות, א שטא׳־קערע צונעבונדנקײט צו ע־רם־הזה... װאפ ע־ האט א•; םענטשן אםםערפטן באװונדערט. ברא־ רא צ• באםעי־קן:;אםבי&־ג פלענט שטענדיק אויף שדײ־ בע־פ קוקן װ• א״ף בטלנ־פ, דעגענעראט;, ״פליגלםאנפ״, )זרגלבע עניעבקײט א•; דעיר ה־גזיבט צו טאםאס מאן) און ע׳ד פלעגט פון זײ אנטלו־פ; צו ב־אקט־שע, באלעבאט־שע םענטשן... ע־ רע־ שטענדיק־א־ינגעהי״קערמער, קעירפעררעך שװאבער נאם־ בע־ג;װ• עפ װײזט פון זײגע שד־פטן, האט ער פון זײן פיזישעד ״ם־נדע־װע־ט־קײט״ פ־ר געליטן), האמ װי דער הױקער די׳ד שען א•; װעדעק-נרפ א דראםע, נאר ם־םפאטױירט ם-ט שײנע און געזונטע •ונגע כענמש; און;עפילפ־ אן אפשטויפ־נעפיל צו פארקריפלטע. ער פ־ע;ט בפדר שפאט; פון ד• ס־םפאט״עס פון יידן פאר בצאסע און ק־ענקרעבע מענטשן, און ער האמ אפ-לו באשאפן א םפעציעל װא־ט ״הױקעריזפ״, בד• רעדם־ט צו באצײבענען ׳ד• ײד־שע םדה צו םאכן א צ״םעס פון פאירהו־קערטקײט. נאםבעי־; פלעגמ פון םיר הנאה האבן װ־ פון א נגידישן אינ־ טעריגענט; בחור ם־ט;לײבע און;עזונטע פלייצעם, װאם לאזט אלע הק-רות אין פלפול־ם א־בער ״יהדות״, יידן און ײדנטום און פאר־ שטײט צ• ־עבן א־ן צו;ענ־פ;. ע־ פלעגט א־ן ם-ר זען אן על־עגאנטן ״ה:.־״, א ױננםא;, ם־ט •ועלבן םען קען גײן א־ן א קאפזדהויז א-ין א קאבארעט א־ן ם־מ װעלבן םען קען זיך בב<ל װ״זן צזוישן טענטש;. נאםבע-; פ־ענט זיך ם-ט םיר אונטעירהאלטן א־בער פי־אקטישע ענ־נ־פ א•; תלבות םאדע, װו דך צו םאבן אן אנצו;, צו קױפן א ק־אװאט. רער ע־ק־ פלע;ט ע־ ם-ט פ־ר רעדן װעגן זײנע ליבעפ. ע־ פלע;ט ם-ר אפט דע־צײלן ם־ט ש־טארץ װי פיוחרים, סוחר־ם כיםיג־ פון ה־;אלעװקעפ צייענען א־ם,;אםבערנן דעם בטלן, א.ין ־עבענען זיך ם־ט א־ם א־ן פראקט־שע פי־אגן. װען א־ך בין שפעטער אנײן געװארן א ײד־שיע־ ל־טעראט, פלענט ם־ך נאםבע־; בפר־ א״פםײדן... און םײן פר־ערדיקע ראלע פון אן עלענאנטן הבר האט דאן א־בע־נענוםען א םעקלערל פון ניענשע;אם, װעלכן נאםבערג האט;עהאלטן פאר א װאזשנעם פוחר. פא־שט״ט דך,;אםבערג האט ם־טן דאזיקן םעקעלדל געהאט רעם זעלבן טע־ת, ד■ זע<בע אנט״שוגג, װאפ מ־מ ם־ר. דאם םעקצערל, װאפ האט געהאט אן א־נטערעס זיך צו חברן מיט;אםבערגן, האט א״ך;עהאט ליטערארישע;ײנונגען... װען ב׳האב אים אפט געפרזזוט דערקלערן, אז ער האט אין מ*ר א טעית, אז א-ך בין אײננטלעך אויך אן א־נטעלעקטועדע־ םענט״פ, פ־עגט ער בםעט ם-ט קנאה ענטפעדן: װאם טויגן םיר אײע־ע חק־רות. איך זע װ• איר קלײדט אײך, װי אייר דעדט מיט מײדצעך, װ• אײערע א־נפט־נקטן זענען שטעגדיק א־ן באװעגוגט איר זענט א־נם ־עבן מ־ט אלע אײ־נרע חושים, — און איך? איך רײס מיך ראך אזוי צוכ לעבן םיט םײנע לעצטע כחות, און דאך א־ז מ־ר דאס ״נבן אזוי פרעמד״... פ-ל םענטשן קאן ראס פא־קומ־נן מערקזױרדיק. ה־תכן, דער זעל־ בער;אםבער;, װאכ האט אלעמען;עלערנט פי־אקט־שקײט, װעלט־ לעבקײט, עולם־הזה, דינםאקדאטיזם א. א. זו. איז בעצם אריסטא־ קראטיש פ־עםד געװען דעם לעבן? איך םײן אבעד, אז דאם דאזיקע דאפלטינ פנים ,זואס איז פון אײן זײט םבלוםדשט צוגעקערט צו דער װעלט און פון דער אנדערעד