Literarishe bleter · 1933-02-24 · 9 (24.2.1933) · p. Seite 142

ליוזעדאריסוז בלוזסיוזד וזגי■ 9 (~1,460 ז״ט 142 0 פ ו ז רא און דארט \ פריער געװען :אר אין דער וױ״נזער פעדםםעיזממו... דער םאקט 8?״ן, װאס גראד _אין ״ײדיש״ זענען אירויסנעקומען הוהסור־ טוער אוז ׳טדייבער אן פאחטייאישע קוױטרעך םיטן אוטרויקן ר.יף אוםצוהו־ן זיך אויף אוגזעד עקאנאפיק, באװייזט, אז דער יידישיזם זוארצהמ טיף אין פאצקסהעבן, אז עד איז דער 'עבעדייזעד נערװ, װאס רוםט זיך אפ אויף א?ע נעשעענישן אין פ*?ס.״' וױיטער װערט נעזאנט: ,צוק־פע־ צו דער ״ד־שער עימזנאמ־ק קען םען :אר דורך די קאנאלן פון דער;אצ־אכאג־נר ייד־שער קול־ טוד. — דורך דער ״דישע־ קולטור צו דער יידישער עקאנאמ־ק, דורך דע־ יידישער עקאנאמיק צו דער ייד־שער קויטור־. דטר וזוזײ פו\ אװגאריפי\ ײאװזװז א־ן םיל ייד־שע צײטוננען א־ז נעװען םארעםנטקעבט די בשור־ טוב־ װעגן ״פרעבטיקן ייד־שן קורטור־פאלאץ״, װאס דאם אוננארישע יידנטום האט לעצנצם נעעפנט. ״אן איינן יידיש קולסור־הויז אין א פ־אבטפולן בנין״, װו ם׳זענען ארייננעבדאכט ״נעװאלטיקע זאמ־ לוננען פון ייד־שע קולטור־אוצרות״. ״העב־ער צען יאר — װערט רע־צ״לט — האבן נעדויערמ די הבנות, ם׳האט נאקומען אן אויפ־ •5עגדישע הלװאה״ און אויפנעקליבן ״אין לאנד נוםא און אין אויס־ לא־ד יעדן װיכטיקן דאקומענט פון דער טו־זנטריעריקער געשיבט־ לעבעד אנטװיקלונג פון אונגארישן יידטנום״. אין דעם טוזיי געםינען ז־ך היסטארישע דענקמעלעד, אלטע עטרות, הפצים םון אלטן ײדישן יעבנםשט־ינעד, בל־־קודש־זאכן א. א. װ.״ אבע־ א־ין זאך פעלט א־ן דעם םוזיי — דזץבזודיזןמר גײפפ פון א לעבעד־קער, שאפנדיקער נאציע. צע\ ־א־ האבן געדו־ע־ט ד־ הכנסות או־פציובו־ען דעם סוזײן אבער װיש־ל צעורריעער יאר\ האט נעדו־ערט, ביז מ׳האט פון דעם נאנצן ״דישן לעבן א־ן אונג>>־ן נעמאכט בלו־ז א סוזײ א זכר פין אן אםאליק ־יד־ש לעבן. דוור וזװײ פו\ אװגאריט\ ײרוסױם אי\ בוראפעגנװז אױ אײגגפ־ רוור א רפוזןוזאר, א וזצבוז אוי\■ א ײריפו\?יבוז. דער וײנור סעואסינור אופאוזבד דארף םען נאך באוױיזן, וױ צעשטעי־נדיק האט נעװירקט אויף דעם ־ידישן טעאטער די בםדרדיקע סכםזכים, שפאלטוננען און אװעק־ ניין פ־ן אקט־ארן שון דיערע אנסאםבלען? ד־ נעשיכמע םון דעם ײדישן טעאטער פאר די לעצטע יארן — דאס איז אל׳ז איינע און די זעלבע מעשה, װי;־טע טעאמינר־אנםאםבלען האבן זיך צעריסן. און או־ב אלע צוזאמען א־ז מען;עװען א כח, א־ז ־עדער באזונדער, הנם ער האט;עס־װוט;אך אלץ לעבן מיטן בח פון דעם אמאליקן קא־ לעקטױו, םאידלויורן נעגאננען, דענראר״רט ביזן םוף. און אט — א פדװו פוז שאריינ־קן זיך: א נייער טעאטער־אנ־ םאמבל האט זיך ד־ טענ געשאפן אין װאדשע א. ד. ג. ״פאריעיקטע ײר־שע אקט־ארן״ (פאקמ) — בראש םיט רודאלף זאסלאזוסק־, ז־נמונט טונ־קאװ און אלעקם שסײן. צו זיי וזענען צוגעשםאנען חנה לעװין, חיים סאנדלע־, קלארא םעגאלאװיסש אזן נעניא שליט. מ׳נרײט פיבעדדיק א;ייעם רעפעירסואר, און מען שארמעםט זיך אויף נוטן אנסאמבל־שפיל. די ערשטע או־פטריטן — אין לאדזש, דערנאי — װארשע. אין א נוטער שעה! און אויף לאננע יאר! םארלאג ,סורעםי — װאדשע נןןר״װאס דערשינען א נײ ביך נאײעלן: ש, בערלינסלי צו א נײער װעלט פרײז 3 גילדן צו נאקוםען אין אלע!ונהאנולוננען וז<ו\ אװ ואך ויכער וז־סי\ רנוב\ עם א־ז גא־ קײן חבםה;ישט א־וםצוג״ן שסענדיק מ־ט שײארצע ברילן און זען אומעט־פ בלויז שװא׳־ץ, צעפאלוננ, אוםקום. ביי אונז אװ ליידעי־, פארװינמ בא־ דעם חבם — דער לייקענעיר, דעי ״ניכטערע־״, דעד צװ״פלער. ער איז עס דער דודכנעטריבענער״ דער קלונעד, װאם לאזם ז־ך;ישט ״נארן״, װאם וױיסמ, זוי מען ־אלט א־ן דער װעלט... װאס קאן מען אמ ד• ״הבמ־ם״ זאנן? זאלן אמאל צ־םערן רעי;, אששר װעלן ציפערן אמאל איבערצײנן זיי, אז זייער ״חבמה״ םון צײיישלען, ש־ן לײקענען, א־ז;אוכישט אװי קלונ און אמהדיק! א.־ן אמ סאקע אב־םל צ־פע־;, װאס דער;ױ־־ארקער ״יידיש״ ב־ענגט װענן ד־ ־ידישע ק־נדער אין ד• ײדישע ײדיש־שולן אין שא- שיידענע לזד״ד•;׳־: א־ן װ״ס־־םלא;ד, אוקרא־נע, קי־־ם און ב־י־א־ב־דזשאן — איבעד 150 ט־־זנט ־־דישע ק־נדער א־ן ד־ דארט־קע ײדיש־שולן. א 25 ט־־ז;ט שול־ק־נדער א־ן די ־ידיש־שולן אין פוילן פ־ן רער צ.י.ש.א. און א;דערע יידישע שולן מ־מ י־ד־שער אװטער־כט־ שפ־אך. און װייטער: ״קאמף פאר דע־ ־יד־ש־עד שיול אין לעטלאנד, י־טע, ־ומעניע;-- י־ר־שע שולן א־ן ד־ום־אש־־קע, האװאנע, קאפע:האנן, א ״ד־שע ׳סיל אין כארבין. א :עץ פון ײדישע שולן אין ד׳ פאר״ניקטע שטאטן! קאמף פא־ דע־ װ׳דער־עפענו;; פון ״באראכאורשולן״ אין אדגענט־נע. ״רעכנט, השבונט - - שדײבט דע־ ״ייר־ש״ ־־ ארים אין ארום אן אדמ־י פ•־: ארום דרײ הונדערט טו־זנט קינדע־ א־ן ד־ מאדעינע ײדישע שולן א־ן פאדשײדענע יענדער! פארשײדעגע יעי־ן־פ־אנראמען, פארשײדענע אײנפלוסן, פארשײ־ רענע װענן — אכע־ אלע,;אך אלעמען, אין אײן לאנד, אין דעם לאנד ״ײד־ש׳• — ד־ ש&ראך אזן די קולמוד פון דער שפראך, װאס צ־ט א פא׳־ײניקוננם־ל־נ־ע צוױשן ר־ אלע שולן. סאצ־אליזם, קא־ מ־נ־זם, פאלק־זם, קולטור־זם אבע־ דער זעלבער דראננ, און םוף־ בל־סוף דע־ זעלבעי קאמף פא■־ לעבן, קאטף פא׳־ או־פהאלם, פאד װײטע־נא:;, פא־ או־טברײט־גדוננ, פא־ פארט־פטן אינהאלט.;—י מאל הונדערט םויזנט! ראם א־ז דאך א פאלק א;אנץ! וזױז דרײ וזאר חוודוורפ וזוױװז אױ וז<ו\ ויב<ור וזי<ז\ ל<זב\.'־' ײריטגט?ולפור או\ טסאואוזי? אװזע־ע לײענער פון די ״ל־יש בלעמער- האבן;עװיס אויפ־ מע־קזאם :עלײענט דעם ארטיקל פין םשה גאלער ״ײדישיסטישע נע־ דאנקען״ (נומ. 7 און 8), א־ן װעלכן ם׳זענען באדירט נעװא־ן ברע־ :ענדיקע פ־אבלעמען פין אונוער ארוב׳קער װי־קלעכק״ט. עם א׳ז :ענעבן א־נם א־ט־קי א נײע איגט־גרעפאנטע באנרינדוננ פון דעם ״ד־שיזם, װלכער דארף זיין נישט בלויז הו-לע ליבע צו ״דיש,;א־ או־ך װילן, שטי־עבוננ צו פארברײטערן דעם קדײז אינטערעםן און אויפגאבן פון ״דישיזם. װענן דעם ועלבן װעחט איצט םיל;ערעדמ אין נעשריבן דורך ר׳ ײדיש־סמישע ק־ײזז אין אמעריקע. א־ן דעם לײטארטיקל פונם ײבל־כומער ״ײדיש״ װערט צװישן אנדערן נעזאנמ: ״דער;אננ םון דע׳ר ״ד־שער קולטור־ארבעט אין אמער־קע מוז זיך װענדן אין דער ר־בטו:; פין אונזער עקאנאמיק. ם׳איז;־שט קײן צופאל, װאס ניאד ד־ ײד־שע ק־לט־ר־םטן זענען ד־ ערשטע דא א־ן לאנד אװעקצושטעלן אויף דער סאנ־ארדענונג די פראנע װענן ײד־שער עקאנאמיק. עם א־ז דער קאנסעקװענטער;א;;, דער פועל־־וצא פון באסראכטן אונ־ ועיר וױרקלעבק־ימ א־נם ל־כט פון;אצ־אנאלער און םאציאלער אויס־ לײזונג... נישט קײן איבעדברוך איז פארכעקומען אין אונזער כע־ דאנקעננאננ,;א־ א נאטירלעכעי צוקום צו די אםתן, װאם זענען