Literarishe bleter · 1933-02-24 · 9 (24.2.1933) · p. Seite 136

ויימ 136 ריסגזראריטװ כלגוםיגװי ן\ס. ס 1.4601 ■ענע;>זם, װאם הײערסאגם הןזט זײ אז\י טייםטעדהאסטיס ב>)־ ינזריבן - זענעז שוין כמעט;ישטא. דןזם אמ^ייקע מאסע ״נע־ סא״, איז איצס נעװ#ודן א נרויסע, איכמיקע ״ײדנשסאס״; יויט װאן ב־אאנם טײגונג, צעװאהסט זיך אפיאו אטסטערדאם אין א נטותסוטר ײדגשסאס. ■םאדיטסײט זיך, אז םיצ גײען *װעק םונם יידנטום. אבער אמססעדדאמעד ײדלשסאם פארשוױנדט :ישט, װערט אוייך נישט אײנגעשרומפענעד. דאס ײדייצע פנים םון דעד •עטאט תאט נאר־ נייעס;עייט; דעױפון, — דעדצײצס וואזן פדאאיג, — װאס א יטבת־ נאבמיטאנ זיצן אין א ״דישן קאפע־הויז א־נם ײדישן געננס די־ מענט־יעי״םע־ אדעד האדאםאיצנע פישעד־ײננען און רויכערן, זע־ :ען ״מהיי יעבת בםרהסיא״; דאכ ײדײעע;עמײנשאםטם־נעם••' דע־האיט זײ ב״ם יידנטום... ד און א־צס, דעד א״נסעדעסאנטססער סײי א-ן זיין בוך — ד• טיפן: אין א ײד״עער יעוי. קודם־כי רעד יעמיע. םון א-ם הײבט פדאא: ׳<זן זײן ״גאיער־ע״ נעסא־ס־פן. דאוױדם, או״ו• הייסט ז״ן יענדע, א־ז נ״עט א־בעדיק קיוג... פאדקערט, עד א־ז א ׳עס־קר יעוטה, װאדעם װען ער װאיט ז״ן קיונער, װאיט ער נ״עט;עװען קײן יעםיע, :א־ א ״יעסיקי דבי״; (צװ״ען ר• יעסא־ק עם־הארצי־עע האל־ענדע־ יידן א־ז איויך דע־ שמיע, װאס װײםס םאד׳עײדיענ־ע דינים און ק?>ן אב־םי חונדע און דאװנען, א געװיסעד ׳רעייגיעזער או־טאדיטעט). ער ראט אויך נייעע קײן ארס־םט״עי! פע־קײטן, װײי דאיז װאיס ער נעװאדן א חזן... דאװידס דע־ יענדע קאן נ״עט פאכן א קעבן ביויז םון זײן שמיעיות. א חוין יטנדע, איז ע־ — א יאסוטג־ק. אן אנדערש מאי האינדיט עד נאד ״צו״ מ־ט האטע—צעטלעין; ואפססאי איז עו־ א ־.אדינע־ אין אן אנדע־ ײדייעעד ״הבדה״, א חוץ אין זײן שוי. אבעד זיין ״פיםיע אי• יעבן׳/ דער זין פון זײן עקזיסמענץ, אײ .״עט דאם פיון װעיכן עד צ־ט באמת פרנסה,;אד — יעםיעוה.. און זײן פי־בס פייט עד אױם ב׳עימות.;עװײנלעך א־ז דאוױדם, דעד ׳ענדע, אן אנטי־צװניםס, װא־ רעם, אויך דע־;באי האיט ני׳עט פונם צװניזם. יזיט דעם נבאים רײד זענען צ־ונ־םט; ׳עיעכנדע מענט־ע;. און דאװידס — מוזט איר װיםן ז״; — טוט איצד־נ;, װאם דעד דבוניו שי עוים, די תיורה און דער;בא• באפעין. א הוץ דעם יײדס דאנויידם אפמ פון א ׳ײקייוננ... כע דאדפן דעם;״עט־ײדי׳ען יײענער געבן א באנדיף װעגן דעם ײדן װאם ״יעבט פאד זיך״, אין זײן אײגענעד אפגע׳עיאםענעד;עננט אין םאד״עײדענע יענרעד איין גיוח. דאס אינטערעסאנטע אבער אין ייײן װערק, — און דאס, װאם א־ז א:כ װאן פדאאנן, דעפ אמסטעדדאמער ײד צומײסס;עצונ־ נען, — זענען ד• שיידעדונגעין איון באזונדעירס ד• ט־פן פון דעד אמסט־ע־דאמיעד ײד״נ״עד;עגנט. װארעם דא א־ז;עקומיען צ־ם װארט דיע־ פם־כא־א; און ׳ער־םגדעטעלע־ װאן פדאא;. זײנע טיפ םון דעד אמםטעדדאמיער ײד״כיעד םביב־ זיענען צו־מאי אםייו םיעוטעד אדן :אט־דלעכעד, וױ בײ;דיעסעדיע האיענד״ע־ײדייעע ק־י״ ביע־, װ• יע־ איז. װאן פ־אא;, רער גאעויאגאלטר ײר, קוקט מיט יאנדע־ע א״:; אװף דיעם :עטא װ• ימשי הייערװאונו, װעלבעד האט דאם אמסטע־־ דאמע־;יעטא באס־אכט װ• א טע״טא־״ע, װאכ האט ז־ך אפגע־ יקלאםן םאד ד״ע־ ד־״בד״ד-קע- ייכט־קײט, — און דעהיביעור זעניען ז־תיע;יעטא־טיפן ממי־א ארװם־-יעקומיעיז ע־;יעד זו• זײ זיעיניען א-ן דיע־ אמתן;יעורען... א־ן ז״ן ״נעטא״ און ״ה־מענטיעטאט״ האט ל״עדמאנכ, דיע־ אכימ״־־טיע־ הא־ענד-כיעי- ײד,;עזען ד• צ-ת, פ״; א•; ־ײד בונכ ײד״טן ־־עב;; יע־ האט אלזא באװיזן, בעםיע־ - :יעװא־ט וױיזן, דאס;יעטא וױ א ט־אנ״ג״ע ריערינייי:׳;;. װאן םי־אא; מא־ט;״עט דעכ ט־אניזכ פו:כ;יעטא; יעד זיעט אםי־י אין דיעט פרײ\\ילי?\ געסא ד־ יכטאט, וװ ײדן היטן זיך אוים םין אסימילאצ״ע .עם א־ז םאר אים א יעטיק נאסיירלעלעײסי אי\ רענז אוגו\אסוירלעכ\ גלװז־לעב\. נאכמעד: פונקט אזוי;וט װ• אין אייע ז״נע פ־״ע־ד־קע דאמאנען, אזו• או־ך אין זײן איצטיקן בוך — אין װעיבן עד האט, אנב, צונויפנעכומען פאד״כיײדענע טיפן פון זײ־ נע פ-ערד־קיע װעדק און א׳װך צוגעמאין ניײע, - פי־ט עד פא־ א־נז םארבײ םאר״-יײדיעניע טיפן םון דיע־ אמסטעדדאמ־ער ײד״ג״עד ניעננט, אז״ װי יער זעט זײ טאנ־אײן טאנ־אוים. יער װבט ניינ־ט צו ענטפע־ן או־ף דער ם־אװע — ,,עוי וײ רארפ\• אװיי זײ\, ארװ־ גיגוופ״,׳ — ע־ װײזט זײ װ• זײ זיענען. עם איז יניורע־ אין אײן א׳־טיקי םא־בײצוםירן אייע טיפן, װעי־ בע װאן פדאאנ טא־ט אונז, — איך װעי פרװון צו דערצײין בקי־ צ-ד װיענן װאן פ־אאנס שיידע־ונניען פון דער אמסטעדדאטעד ײד״ ינ״עד :יעננט אין א — םא־בײםי־ז יעמדעבע ״ ד• װידקזאמסטיע ט־פן ז״ניע. דער צװײטעה ט־פ — ה׳ באדיענד ׳אקאבםזאואן, א;ביר, א תק־ף. אן אלמ־ײדישעד טיפ, פון די, װאם װערן אייץ דעלטענער... ת׳ בא־ענד יאקאכסזאאן איז א שותױ צו דער װאל־פירמע ,יאקאבסוואאן, םערעד און קאט.". — ער א־ז ״פדנם״, פאדזיצער םון דער ק־יה. אין דעד שרי זיצט ער אויף א באזונדעועד באנק,;אר אויבנאן. עד בײזיערמ זיך םשער ידעם דאװענען, רעדט אויף ד• װאם היטן עישס אפ אייע מצװת, דער עיקו־ אבער — פארדריסט אים אויף די, װאם זענען וױ״ניקעד מנדב וױ ״ער״ שאזסט זײ אפ... געװײניעך איז ה׳ י. א מענטש מיט א ״םיעםטער מײנונג׳/ ע-־ האט זיך זײנע מײנונגען און פריינציפן װענן א-טיעכעה זאך און;עשעעניש. אזוי װײסט ער, אז ידי ציוונ־סטז מאכן אלעמען אומ־ ני־קיעך צוייב דעם, װאם זיי םארגעםי] װי גוט עם גײס די יידן אין האיאכד נישט מיעד זוי גד־ם; אז ײדן סחן זיך האיטן דזאיק. ד׳כ׳ען הע־ קעניגין װי אין דיעה קאנסטיטוציע שט״ט איון — אויס! דעדפאד איז יאקואבסזאאנם ׳׳װאגע־, ה׳ אגטאאן יעװי, נאד אן אינד׳עד סיין מענטש. בײ א־ם אינדערהײם האיט מען נישס םון ײדישק״ט. ׳ער האיט נישט שון םאדמאכן האם נעשעפט אים שבת; אפייו ױם־כפור טוזן ז״נע סענטשן אדבעטן, עד איז א מענמש מיט א ״פעסטז כאי־אקטיעד״:—״אדעד מען ה*יט איע ימ־ם־סובים׳/— זאנט יער — ־״אדער קײן א״געם נישט׳/ ער ניט אויך אכסוננ, אז זײן טאבטעד, ד• ״מאדערנע״ גויגזי, זאי זיך, חיייה, נישט דער־ װיסן קײן זאך םון די ײדישע ״אפנעשטאנענע טנהנים״. אביעד, פונדעסטװעינן איז אגסאאן יעוױ, דער פרײדיעגקער, א מיטנייד פון דער קהיה־פאו װאיסוננ. און דערצו והיס ער אפ די אננעשטעיטע פון רער קוזיה, אז יענע זאין, חיייה, נישס עובר זײן אוויױ א ״קוצו שי ױד׳/ — אזױ פארנעסט ער נישט אויםצוםאסן אמסטעדדאטעד ״ײדנ״עטאט״, — ט״נט װאן םדאא;, אי.־ טיע״ב־ײדט זיך פון דעד פזדח־אײראפעישער א־ן א װאדשע, ק־א־ קע, װירכיע אדעד יעמבעד;, מיט איר גשװױוזדיקײסו. דיע־ אינטע־ -עס צו;״סט אדיע־ קולטור־פדאבלעמען איז דאדט שוואביע־;יע׳־ װאד;. ביעת אין מזדח־איק־אפיעיש־ע יצטעט יטרנט מיען :א־ א־י א סך תורה, האבן ײדן אין אמסטע־דאם די תו׳דה .■א־לאון. א־גם ײד״טן האלאנד פדעגט מיען זײעד װינציק די איט־ע ״דישע װיסנ־ שאםט. נאנמער: אויפן אדט פון דיעד תורה, פון דעם אטאליקן תה־ה־דודנים אין דעם נרויסן נייסטיקן ײדישן ציענטעד, װאס יעס אוו;יעורען דאס אמסטיערדאפ פון פאדצײטגס, איז;ישט;עקומען בײ דע־ ײד״ציער ױ:;ט, אפילו;ישט ב״ א גדויםן טײי אירן, דעד א נסעדעם צו דיער װערטלעכיער, דדװסנדיקער קייט־ר, װ• יעם איז ניעװען דיער םאל יעדגיעץ אנדעריצ. דאס אמסנדעדדאמעד;עטא איז;עװאדן א רוסטיק־לעביעדיקע־ םא־קס־קװא־טאי. עס האט פאדביטן די תורה, דאפ יומדות, אויה;יעזונטן םארקם־ליעבן. אםיקו דיעד קאכיף צוױשן פרום און פדײ איז דאדט;•״.יט אזו• ״עטאדק; דאם לעבן איז דאדט גיעװארן פדײער; אםילו ו״ג־ פ־ומע־ ײד איז ״ליבעדאי״. אין אמםטיע־דאם זעט טיען בטיעט נ־שמ קײן ישיבה־םחו־ים, אםייו (מאדעדן־אגנעטיענ־ע װ־ אין דייטש־אנד, אויך ז״יע־ קנאפ םסודענט;, — דעדפאר אבעד — מאסן גיעזוננדע ם־שע־־ און קצבים־ײנגען, ״.יטאיצע דימענט־ארביע־ טיע־. צוױשן די לעצטע — ם׳רוב נאװוסטזינ־קע סאציאייםטן — איז שו־ן םאראן א;־עסעדעד אינטערעס צו קולטוד־פדאגן און י םיידו:;. די ׳ע;;קײמ און דעד שמוץ פון די אמאייקיע אמססעדדאמעה;עפ״עך איז אינגאגצ;, אדיעד כמעט אינגאגצן, םאדשוװנדן. די נ״ט, ק־אנקהייטן, ט־אכאמע, ,— דאם שױדערלעכע אויםזען םון