Literarishe bleter · 1933-02-24 · 9 (24.2.1933) · p. Seite 135

זײט 135 רענירוננם־קרײזן פאר א (ניטררמנע יאך. מען װייסט, װאס עס הייםט טיטע׳־־׳צפראך איון װאם עם איז די דענאציאנאיל־זיזציע. םען װײסט און נזען זא;ט עם אםן, אויב רי זאך א־ז :וגע ז״ויריעװו?װרזור. צװײ וזאפ\. ראם טרויער־קסטע פון דעם אלעם א־ז די בטורדיקע באצװננ צו דעם ״ד־־שן ק־;ד. דאם ײדי׳םע ה־;ד איז א טויטעד אב־עםט, לנבי װעיכן ־ערע האנדאו;;, װי לעבעדרעך און צ־נ־ים זי זאר;י־עט אוים־ זען, א־ז רעריו־בט. וז\8יטר מװ״ראר אױ א הײריעט יאר — רערערמרוז וזוו\ דוװז ײרױװ\?ױר. אבער;־״.זט פאר ריר, מענםמו יערײבן א־ן דער סטאט־םט־ק, אז ײד־יט א־ז ד״ן יעפראך. הײריש איז די סוטער־ •:זפראך פא־ דעם פריי־יען ס־;ר, און דו;־ב או־ף דעם צװעי} נע5ט. עס א־ז א־בעי־יס צו זא;;, אין װאם םאיי־ א רעםערלעכער אין נ־יעטיקער לא;*ע דער ײדײטעד לערער;עםינט זיך, װען אט די פרא־ פא;א:דע םא־ דער מ־טער־״עפ־אך צװייטן די ײדי׳טע ת־נדער, סוז ער םירן;״ג־ס אין דער מוטער״צפראיך םון די קינדער! װאם די ײרי־ עע קינדער בויט ייד־יע אין זײערע :עהידן טראנטן װע;ן דעיר ״הא.־ םעקװענטק־־ט״ םון ד־ ־יד־יצע יערער, װעלכע רעדן צו ז״ מכח דער;־־מ־ק״ט ם־ן פ־יל־־ג־יע •ג־י־לן א־ן דעד פ־־י־יג־עי־ מ־טיעי—ג־פ־אך, װען דא איז זייער מוטער־יג־8דאך טר־־ף און םא־באטן — איױ;אר קיאר. צװײ וזאוז\.י און דאם פ־ינלעכםטע און טרא;־־טםטע ד־ערבײ א־ז, װאם מיי ײדן, ם־ין װײנ־ק אט רעם ט־אז־־קאמ־זם פון רעם אלעם, און לאזן אט די אומנאט־רײעכקײט צו נײן מ־ט א־ר ״נאטירלעבן״ זועג. װו א־ז דעיר װיי־נעיע־ײ פי־ן א םא־ק, װאם מ׳ר־עיריעט־קט ז־ין ׳ג־8־אך, זײן װילן, ז״ן זעלבסט׳ג־טענד־קײט?! װעלכע זענען ד־ מאם־מיטלע;, װעלכע מ־ר;עמען אן קע;ן דעד װאקמד־ק־ער ׳ג־פ־א־־אם־מילאצ־ע?! לױזווראריעװז בלענוער וװז 9 4601.) ■■■■■■■■■■■■■ רא האבן םיר נענואלט אסױיזן אויף א טראגי־קאטישן םוריאז װאם איז זײער כאראקטער־סטי׳ט פאר דע־ עמםינדלעכקייט און :ע יקמאק םון נעװ־סע פוילי׳טע קרײזן. םון צי״ט צ>־ צײט ארדנמ אײן די סול־מאכט םטאטיסט־קעם א־ן די ״פאװשעכנע״ ־גװלן פאר ־יד־יג׳ע קינדער. סען װיל פעסט־ יג־טעלן, װ־ וריט דאם א־יננארטיקע, װאם ראס קינר :עטט־טיט םוז דערהײם, װערט אפנעטו־ט אין דער אםיטילירנדער שול. ף\\ יאר גױ יאר װאקוזסי אבער ר' צאל?ױרנור, װאוז גיב\ א\ \אי\ רי ״פאװפװוכופ״ סװל\\... ײריטו אלוז 1יױור װ\סװ\ר פ\ףראר. כיג־־עה דער לעצטער םטאט־סט־ק האבן מייר באקומען 90 פראצענט קינדעד, װאש לאכן ז־ך דעקלאדידט םאר ײד־־ג־! עס א־ז א נריו־םע א־בערא־ג־וננ םא־ דע־ ־ג־ול־מאבט. דאם אבעד, װאם ד־ באסו־עפנדע ארנאנען צ״ען נ־שט ארו־ם ד־ נעהעד־קע קאנםעקװענצן םון דעם םאקט־שן צו־טטאנד, — דאס א־ז ״.}ו־ן אן ענ־ז פון מאקט איון עדלעכקײט... דער אזייבנדערמאנטער צ־רק־לאד א־ז או־ך פאנאנדעהנע־עיקט :עװאדן א־ן ד־ ־•ד־יג־ע (פאװשעכנע) שולן. עס א־ז ב־ינעלײנט :ע־ װאר; א םאי־ארדענוג; םאר דע־ זאמלוננ ד־ריבצום־דן צװ־־גן ד־ ק־נדע־ שמזעםן. ד־ רערע־ (או־ך ד־ ־־ד־יג־ע) דארפן אויפקלעדן פא־ די ק־נדער ד־ באדײוזװג ף\\ רטר וזװזוור פװזראר אי\ רטר פװל (אז־• װערט;ע־ג־ר־בן א־ן רעם צ־רקויא*־). זײ דארםן אנוױיזן, אז די פ־י־ ל־־ג״ע ק־נדער א־ן או־סיאכד, װאם זענען נעצוװיננען צו לערנען זיר :־שט א־ן זײע־ יג־פ־א־ װע־ן דענאצ־אנאל־ז־דט (בפ־רוש) און דאס אלץ דארפן ד־ רערער ׳גטנמפיען פאד אן עװלה, װאם עם;עשי<ט ד־ ק־־״דעד. דעריבער דארפן זיך די הי;ע קינדער באשטײערן, כדי צו קעגען עםע:ען ־מו־ן א־ן דעד סיטער־־ג־פ־אך פאר רי פויל־שע ק־נדע־ א־ן או־םלאנד. זױ מ־ד זעען, א'זא, האיט מען אם־מ־ראצ־ע א־ן ד־ פ>־יר־שע ■■ ■■ ■■ ■■■■■■■■ ■■ ם. י.;־דענןגעוגעו / ));סזןעדען א בואנובוענטאל װעדמ װעגז ײדישז אםםטעדדאם — אין אמםטעדדאם אױ טאקע עד ־ױם םארבליבן אן איײננארטיק, אדינינער ײדיש לעבן, כאט־גי װ־נצ־קער ײד־ש װי ס־ד, םזרח־אײ־ ־אגע־סע ,ײדיש־דעידנד־קע ײדן, שטעלן עס ז־ך פאר. אויך אין עלזאם, לםשל, באנוצן זיך זיך ײדן, װאם דעירן אויף ׳נ־זאסער דייטש, אדעד אריף םדאנצויזיש מ־ט א פאר עלטעדע ײדישע װעדטער; װען דײטשע ײדן מישן ארײן א פאר לשון־קודש־ ל־קע אױסררוקן א־ן וײער דײטיגי, אױ עס נישט דאם זערב־קע, װאם ־ער האלענדיש־״ד־שעד דיארעקט. דע־ האלענד־שער ײר האט זייך, װי נעזאגט, :־שט פולשטענ־ דיס אסים־לירט, באטש עד האט אננעגומען (נעצוװנגענערהײט!) די לאנד־שסראך אנשטאט ויױער. דער אמםטעדדאטער ײד דעדט האלענד־ש מ־ט ז־ין ■נופפצױזיפו־ײרױפער אויפפופראר און מיט הונ־ ־ע־טער אימענע װעדטעד. דער דאז־קער ״ײרישער דיארעסט״ ,־ועי־ט;אך הײנט נערעדט םון צענרל־קער ט־־זנטע־ אין דעם אמס־ טעדדאימער ײדישן נעטא. כ זױסר־יר װאן־פראא: (ר־כט־קע א־־כיג׳פ׳־אך: װאן פדאאנך), אײ־ :ער שון כאדײטיקסטע טארענטן א־ן דעי־ מאדער:ער;־דעדרענדי־ יג־ער ל־טעראטור, א ־יד, האט נ־־םט לאננ צו־יק פאירע*טרעכט א זײער אינטערעסאנט בוך א. ר. נ. ״ניעטא״. א־ן דעם דאויקן כיך ס־לדערט װאן פראאנ או־ף א טײםטעירהאפטן א־םן דאם לעבן, ז־טן און טיפן םונם ײדישין אמסטע־דאם. װאן פראאנ האט מרך זײן בוך .׳עװאלט באקע;ען דעם יהאלע:־ ד־שן לײענער־עיולם מיט דעם ײד״־ג׳ן :עטא; ער האט זיך פא׳־מאסטן צו נעבן דעם לײענעד א באני־־ף װענן דעם ״נעטא״ איון ״געטא־ רעבן״ בכלל. יער פרווומ סאקע א חוץ דעם אמםטע־דאמער געטא צו שילרערן די יידישע :עטאס, רי ״ייהשטעט״ פון מו־ח־אימ־אפע, און םארענד־קט אפילו םיט עסלעכע דערצ״ליוננעז פון ״דישע שרײ־ בער װי פרץ, רײזען, שלום עליכם, סאד־ם ראוענםעלר א. א״ װעל־ א אמסטערדאם איז היױט־צו־טאנ ד־ אײנצ־קע נרו־סע שטאט א־, ײערב־א״דאפע, װאם א־יז םארבליבן בײ אמאליקן;עטא. םאראן אין פא׳־שײד־ענע מ־ערב־אײדאפע־שע שטעט ײדישע :עניגט;, ײד־שע;אסן, נר־עסעד־ע א-־עד קריענעדע אין ־קטח, װי עם א־ז דאים ײד־שיע;עטא א־ן אמםטיעדדאם; עס ועגיען באר־מט די ײרי־ ש־ע;ענגטן פון בערל־;, פאר־ז, ראנדאן, אנטורעדפן און אנדעדע מיערב־א־ידאפ־ע־ש־ע שטיעט, — אב־עד ז־י זענען;־שט דאם זעלביקע, װאם ד־ער אמםמיע׳־דאםיע׳־ ײדישער קװארטאר. — נישט די בערלינער ״נרענאר־ד שס־אס־ע״, נישס דאס פאד־דע׳־ פלעצר, נישט די אנט־ װ־ערפ־ענעד ײד־שע גע״ט ארום ד־עם הױפט־װאקזאל — אזן אפילו :״טט ראנדאנ־עד װ״טש־עפד, זענען וזפרב אײראױפיפוע נעטאס; זײ זענ־ען נ־שט מער װי?בוצױז וז\\ ײריפיע פ\זיגרא\וז\ פז\ וזורוז־אײ ראףע אי\ ףערביאײראפעױפע פווזעוז. י אן או־םנאם א־ז דער נרויסער ײדישער קװארטאל אין אםם־ טיערדאם. אמסטיערדאם א־ז הורכו־׳ם א פרײװיליקע ײדישע נעטא. דא־ט :,יענ־ען םארבל־בן ר־ מ־עדב־אײראפ־ע״ג־יע, אמםט־ערדאמער ״ד־ שו־ן :אך ז״יער עמאנצ־פאצ״ע, װי םדײע ב־רנער און אױם נעפא ארײוגעבראבם רי וזערב־אײראםעױפע ציװירױאציע. א טײל םון די דדו־סנד־קע מנהגים האבן זײ אײננעפלאנצט בײ זיך, אנשטאט זײ צו;ײן זוכן מחוץ דער ״ײהשהאט״. זײ האבן עם;עטאן אנדערש ־וי ד־ ײדן א־ן די ד־יטש־ש־ע שנויעט, צי ד־ ײדן א־ן עלזאס אדעד חרום־ ב-־אגקרײך. אין דדום־פ־א־״ק־ײך, א־ן פראװאנם, ז־ע;ען טאקע אר:טער;ע־;אגגען;אנצע ײד־ש־ע סהלות; אין דײט׳ג־לאגד האט זיך דער דײט־ ־ג־ער ײד, אפילו דער ס־וסער שפ־אכלעך פולשט־׳מדיק אס־מילירט ד• די״טש־ע אױםשפדאך בײם דײטשישן ײדן אױ דאך אװי;וט ״דײן דײטש״, װי בײם נ־שט־ײדן; און אזױ אױ אויך;עשען ער־;־עץ אגדעו״ג־ א־ן מ־ערב־אי״ראפע, — אבער נ־שט אין אמםטערדאם.