Literarishe bleter · 1933-02-17 · 8 (17.2.1933) · p. Seite 118

ליסערארחשס בדעסיער גץ\ז. 8 (י459) ז״ט 118 י־דק•, םאיר־זאכ זינגער, קאצע״עגג#>;ען), און גגוציאגאדזזריגעערע פאבר־ד׳כמער פון א פארנעס אזוי װײניק? פון א שרםה עטינגער אן כיז א דב םרדכ־רען, א יהואשן, א אוצקי איז דא־ אריכער א;א:צער יארהתרערסי כםעט. איך כדין, אז די יםיבה?ינט אין דעם םאציאי־געאיגדאםישן אי־ כערכ־וך פון ײד־שן רעכן פאר ד־ רעצטע פאר דודות. די עפיגדאצ־ע, אורכאכיזאצ־ע און םעקוצאריזאצ־ע, װן4ס האט ארו־םנעד־םן ־י ־יד־שע מאםן פון ז־יער פר־עדדיקן סאגצמסר־רט־׳םעפאדירטן רעכן האט אויך דערוריטערט פון דעד פר־ערדיימר םארהערעטג־םפעם־קע־ פא־כוגדגת־יט מ־ט דער :אטוד. י אםת, או־ך פריער, א־ן דעם כמעט אויסיער־םר־&כן ־אגדר־װאנדר־ רעכן פון די ײדישע קר־יגע שטעטרעך (אויך דער סרײנשטעטרדיקע־ ײד־שע בארפעראכע א־ז דאך בעיתר נעװען א האגדר־םענטש) איז ר־ פארכוגדגקײט מ־ט דער •גאטוד, ד־, װאם נ־ט א־גםפ־ראציעם םאר פאבר־ב־רדונג, נעװען א כאשרעגקטעד, — זי א־ז אבער נעזוען א פ־ר־ נרעםערע, װי ׳־.־פעטער: או־ב או־ך פר־ער א־ז דער פערםאגאזש א־ן די מ־עטאפאר־עם פון רע־ שטא־ק־בירררעבע־ ־יד־שער פארסםשפראך גא׳־ םון דער קרײ־ ג־ער צאר •־.־טוכ־ח־ות און ארום־שמוכ־ק־ע דוממים, א קאץ (״קעצישעד םוח״, ״מאכן ז־ך קעצ־״פ״), אי הוגט (״היגטישע שטיק״), א האן;״װי א האן א־ן בגי־אדם״), א קאל. (״קערבערגע התפערות״), א צ־נ (״או־כ ד־ צ־נ עםט קרײען, דא־ף ז־ך שאקר׳ען ד#־ בוידעם?״), א פראקן, א דראגנ (ם־גאג־ם צו א־גטערעקטוערעד אפנעשטאגענקײט און ט־עםפז־ג־ק״ט), א קראץ (ס־גאגים צו אוםנערומפעדטה״ט און אום־־־עװד־ק״ט), שער א.־ן אײזן, ראקש (באצ־יכעגוגג פאר א ש־ר־ם־ פזר), שט־ר־ע װאםע־ (אויף אײג־עם, װאס ק־ען קײן צוױי גישט צ־י׳צן, אויף א פר־ענםאט־ק) א. א. װ., — א־ז שפעטער, ם־טן א־בערגײן ם־ן ד־ מאםן א־ן נר־עסערע ־טטעט און אגדערע רענדער, ם־טן אדויסנע־ ־יסן װערן פון דער פר־ערדיקעד אײננעזעסגק־יס, װע׳צכע האט מיט ז־ך מח־יב;עורען א געװ־ם־ע גאעגטקײט צו דעד גאטוי־, ד־ צאר פ־ע־םאגאזשן ואך?לעעער געװאדן. די פארקס־עפדאך איז נעװאדן, אויף װיםיר עס א־ז נונע מע־ טאופאר־עס פון דער גאטור נעגופעגע און פאכר־ערעםעגטן, סיךוןטוער. ד־ ־כפדאך א־ז, אויכ מ׳קען ז־ך אזוי אויםדר־קן, פארסועכװוירנז;עװאדן — א פ־אצעס, װאס איז כאראקטעריסט־ש פאר אלע שפהאין ד• ריעצמע ־ארן, גישט כלו־ז דער ײדישעיד. און אניכ ם־ר האכן גראד די םאםע רעצטע יאדן צו פארצ־י■ כ־עג־ען עטר־עכע גײ־ע פאכר־ד־כטער כײ אוגז, כאד״טגד־קע דיכטע־, װאם אויך זײ־ער אמטװײנט ד־כטוגנ איז, אפ־רו אומאפהעגניס םון זײע־ פארו־סיקער כװגה, פאבד־ארסיי?, װי א צוצקי, א ישטײנע־, א גחום ־., א־ז דאך דער שטאף פאד זײעד דיכטוגנ א םך מעד ד־ לאוזבױירנוט, ד־ װטכױטוט, װי די אוט־טרבאחע כאטור. אן אמתיעד אוניזןוװ, און גישט גאר מצד דעם אומנעהויערן טאדעגט, גאר אויך מצד דעם עצם־טונזאף, איז בײ אוגז, און גישט בלזיג כײ אוגז, אליטזר פוסיײנבארג. (םוף קוטט) ■■ •6 פ■ ■■ ע געדאגהען ײד־שן רעכן. גײן, מ־ר מײגיען דא די פדיגצ־פיערע ״ז־ישיםטן, װאם ז־ע־ען אין זײ־ער א־דעע, אן א־דעאר איבעדצוכויען דאם גאגצע ײדישע ר־עכן. אםת, דעיד גאמ־ען פאםט רחרוטין נישט צום אינהארט פון ד־עם א־דעאר. פארקע־ט, דאם װארט ״ײד־שיזם״ פארטונקרט דעם עצם מהות םון נעדאגק, טראנט אר־כער דעם צ־ענמער אליף א טײ־ אגשטאמ צום נאנצן, ד־ער נאמען א־ז אויך שורדיק אין רעם, װאם די גרופעס ז־עג־ען שריעקיעך גישט דיפעדעגצ־דס װאום יעדער מעגסש, װאם כאג־צט ײדיש;עדערשאפמר־עך, איז ש״־ין כרומדשט א יידי־ ש־־טט. דאס װארט ״ײדישיזם״ איז אויך שיורדיק אין דעט, װאס אין ד־ער ײדישיסטישער דעדצװננ האט ביז איצט נעםערט די פערספעקט־װ פון ״דישיםטישן אידעאר. עם איז ברויז נעווען די שזר אויף ײדיש. :אר זו־ריכנזיטסו איבטרי•, ד. ה. ־עדעד נאצ־אנאלעד פאכר־ד־כטעד, מ־ענ• ־ע־ ד־עם שטאף פא־ ז־ין פאיבי :עמ־ען אפ־רו פון אן אנד־עדן, ג־ט צ־ זײנע אײג־ענ־ע נאצ־אנאלע :־ואנטן און א־נט־־עפעט־דוננ, הו־כט א־ײן א־ן מאטיעי־־אר ז־ין א־ינענ־עם :אצ־אנארן פאטאם. ־עזאפ, א שטײנ־ע־, יאפאנט־ען און קר־ראװ האכן ניעניעכן א־ינ־ אונד־זערב־קע פאכי־מאט־װן, אכ־ע־ ־עדעדע־ פ־ן זײ האט איבטר גטריכסיטסו דעט פא־־קנט מאט־װ און צ־ג־ענ־עכן א־ם אן א־נד־װ־דו־ער־ א־־נ־ענ־ע א־ן נאצ־אנא־־־ענגאניאפ־ש־א־ינ־ענ־ע א־ננדע־פױ־עט־דענג. ד־ע־ םפ־־־המעשה א־ן ד־ער פאכר א־ז בברר;־שט מ־עד װי א פאן, נ־ש־ט מ־ע־ װ־ א כײ־זאך, און דעל ־ע־ס־ א־ז ד־ אד־־טנדכפונענ־ע פם־כא־אג־ש־־מא־אר־ש־ע א־ן ארנ־עמײג־ע װערט־אגש־ו־־־עכ־ע או־פאס־:.־ פון דיעפ ד־כטע־. א־ן דטגז פ־ט א־ז און מ־ז ז־יז ־־עד־ע־ גאצ־אגארער פאכר־ד־בטע־ א־מכאד־גגט או־ך אריגיזטד. װאם ש־־ך ד־ע־ םב־בה פ־ן דע־ מאדע־ג־ע־ ײדיטזטר פא־קס מאםע האם ז־ ז־ן א־ן פ־ט פון נאצ־אגא״א־־ג־ג־ער־ע־ פאכי־ד־כטו;: שטא־ק אײזגטטורזזזכסו, הנם א־ן ד■ פ־־־ע־ד־ק־ע ד־רות א־ז;ראד די ־יד־ש־ע פארסט־מאםע;עװען א :־ש־ט־או־טשעפ־־עכ־ע־ ד־עז־עדװוא־ פא־ פא־־־שאפיגנ. זזײזיג ײד־שע פאכר־ד־כטע־, אויף װ־ערכיע מען זאר ק־עג־ען אגװ־יזן מ־ט אומםפקד־י־ע־ אגיערק־עגונ;, האבן איוגז ג־ע־ נ־עכן ד־ דע־צט־ע פא־ דו־ות ײד־ש רעכן. א־ן װאכ רינט ד־ ם־כה? הארטן דאך פא־שײד־עג־ע פאכר־פא־ש־ע־ א־ן כאהויפט;, אז ײדן האכן א זזינזסיאריטזט הזקה או־ף ד־ע־ תאבר, אזש־ פון דיעד כ־כר און דעם תהמוד אן. ק־מט האן ראזדגזבטרג, רמש־ (א־ן ז־־ן פאהה־עדע צו ״מתרטא דם־פוט״), אפ־רו צו אזא כא־ו־פט־גג, אז ײדן זארן ז־ין אפירו ד־ איג־בירטר, ד־ טרטזנגט טזאבטר פון ד־ע־ פאכר־פארט אין דיער װע־ט־ר־טע־אט־־. און אײכ מ־־ װיערן אפ־ר.־ ש־ו־ן ג־שט נײן אזו־ װ״ט, װ־־טן מ- דאך לב־־הפחות, אז א־ן די;ישט־יאגג פארנאנגיעג־ע דו־ות האט ד• ײדיש־ע פאיקם־מאכע ארויטנ־עװ־זן א ש־טאדקע אקט״ װ־ט־עט או־ף דעט;עכ־ט פ־ן פאבר־שאפוגג. האט דאך ד־ דאז־קיע מאםע א־ו־סנעױקט ד• עבט״ײדישדעכ־ע גזגידיגז, ורעאבע האכן ״נ־ע־ שװיכרט און נענ־־כרט״ מ־ט מש־ר־ם, — דעד ״ק־ערמעד מנ־ד״, א ש־טײנע־, האט דאך ממש־ א;אנצע ש־־טה, אן אםתע ״ש־ר״ פ־ן אומפא־נרײכדעכע;אצ־אנאר־אד־נ־נערע ײד־ש־ע פאכרען־שפ־ער־פה. א־ן ד• ײד־ש־ע בארוןגזטבראג ארײן, אט די ש־פדודלד־ק־ע און זאפט־קיע א־ז דאך אננ־עפ־אפט מ־ט פאכ—־עי־עמ־ענטן, מ־ט מ־עטאפאדעט א־ן פאדנרײכונניען ימ־ט ד־עט יעפן פ־ן דוממ־ם און ה־ות. האכן דאך נ־־צט קײן אנדער־ע :אר ײו\;עש־אפן אזא מ־םט־ע־האפטן אפאד־זם, ודערכ־ע־ א־ז א־דעאריזאצ־ע פא־ פאכר, װ־ ״א װיע־טי א־ז, רהבד־ר, א ד־ז״• װי אזו־־זש־־ע און װ־־אױם א־ז עט מ־טאמאר פא־ש־וװנדן ־־ ײדיש־עכע פאכר־אקטױויטעט? פאױואם האכן מ— ע־שט מימ א פא־ דודות צ-ודיק צו פאד־ צײכ־עניען א־ן ד־ע־ ײד־ש־עה פארקם־ר־טעראטוד נאנצ־ע זיעקפ איבעה־ זעציננען פון?רילאזזס פאכריען (צכ־־ה־רש• הכהן דײכע־םאן, ד. טעפ־ ס ש ה ײ ד י ש י ס ט י ש וגזזף) איז פי־ן װאסעדע קדײז;, פון װאםע־־ע נדופעם זאר קומען די עגערנ־־ע, ד־ איניציאטױו אויםצובויען און צו פאדפראנצן א ײדיש העבן או־ף דעד װ־ערט? װעד ידען, דאדף און מוז;־עמיען א>ײף זיך ד־ מי צו פארסוי־רן ד־עם גײ־עם גאך גישט או־םנעוקו־־סטאר־ז־דט־ א־ד־עאר, קעמפן פא־ ז״ן פאױו־דקרעכוגג ם־מ ד־עד :אנצעד ־עגעדנ־־ע פון פ־אנעדן? ־עס בר״בן אײגצ־ק און ארײן די כמיעמ ג־ש־ט־אדגאג־ז־רט־ע נרופ־עם ״ײד־ש־םמז״, וואפ דעג־ען ײד־ש־םטן ג־שט כצוױ צוס־ער־ק, נישט כמ־ז נענאטױו, וױיר ז״ דענ־ען נ־ש־ט ־עפ־עס אנד־ערש־,;־שט בצויז צײטוױיריס, ביז ג\אגגז\ ײגיגגז זזמ־ס־ זאג זזאב\ אד אפגאזג א־ן