Literarishe bleter · 1933-02-03 · 6 (3.2.1933) · p. Seite 91

ליגיזראריפיג בל(\<זט\־ 1\(ז. 6 ןידג*) זייט 91 אין ארגעגטיגע;עשירט אירע אםיזויערע *דאנדאמע;. ד• ׳שדאן, די ־עפיונ־שע זענ,;; טעטיה געװע; ברייז א הארבז טא:. ד• ער־טטע צײט םאענמ;אך אין דער זעצבע־ נעגײרע דעם צװײטן האאבן טאנ נערעדנט װערן ײרייע; סיט דעד זױיט, אניטראנ;־ דיה זיך אויף א װידעדװירן, (און אין נעװיםע שארן אשענעד טנא־) מצר דעס ׳עפאנישן רעדעד, יהאבן ד• סאראניסטן נעאאזט אויסבויען דעדב״ א ספעציערן בנין. מיטן איבעדנעבן די ׳שואן דעד מרובה, האט ד• יה״א נ־׳עט באם־ײט ,אידע־ סאראניםטן שין ד• ׳טור־׳טטײעדן. דדײסיק פעזעס יעדרעך האט נעצא־ט און צאאט :אך הײנט יעדער סא־אניסט, װאס א־ז נעבונדן מיט דעי םומע־יק־א, שון דאן אן האט זיך נעיעאשן א מין זערבסט־נעס־וינטע אינםטיטוציע, טאהע אונטע־ דע־ ה׳טפעה שון דעד יק־א, אונטעד דעד אגפירוננ שון דאבינעד ד-ד ח־םן אוז זײן אדױטאנט י. אשױן, אונטערן :אמען ״קודםאם ־עריביאםאם״ (דעריניעזע סודסן), װערבע םובםירידט טײרוױיז ד־ ײרי׳שע ׳עורן א״ די קאראנ־עס (טאקע טיט ד• קאראנ׳םט״עע נערטע־...) און :״עט;א־ אין ד■ קאראניעה, :א־ אז־ך אין ד• פ׳־אװ׳נ׳ז־׳טטעט אזן ׳צטעט־עך. אויטן נאמען — דעריניעזע קודםן — און ־ויט דער בױדא־ ק־אט״ניע־ :אטוד פון די זערבםט־ניעסדוינטע פא־זאדנעד פון ייר״צ־ קײט, קען מען טוין פא־שטײן, אז טײ דאס פראנ־אם און םײ דע־ נײםט פון ד• דאזיקע ־עורן, װערבע ׳צטײען אונטעד זײעד ה׳אעה, זענעין ני׳טט קײן מארעדן־ײדײצע און פאדענטפעדן;ייצט ד• באדע— פענ״נזז פון ״דיש־ײערטרעכע־ דעדצױננ. יהנם, מ׳מוז מודה זײן, אז די פייעד פון ד• ״דערינ. קודםן־ זענען נישמ יעטאדק מדקד־ אױך דער פידונג, און רא און דארט אין א קאראניע, צי א־ן א שטעטר, נעפינט זיך א שור, אונטע־ זײעד א:פידו:נ, װו צופעריק איז פא־אן א באװוסטזיניקעד מאדע־נע־ רעדעד, װערבעד דע— הויבט ד• שוי צו דע־ מדדנה פון א יכמעט מארעדנער ײדיי״ע־ פאיטם־יעור. חוץ ד■ שורן שון די ,דעריניעזע קודםן־, זענען אויך פא־אז וזערבסטשטענדיקע, װאס האבן אמאר נעהערט צו די ־. ק״ אדע־ רב-תחירה אויפנעקומען ארם אזעאכע, אבעד האיטן אן א;״םטיקע קרובהשאפט מיט יענע, רויטן פדאנדאם און נײםט. אט אזו• האט עס נעהארטן און האאט א־צט מיט דעד דעיצױננם־ פ־אנע אין ד• קאראניעס און שטעטאעך פון דער פיאװינץ. וױ הארט עם םיטן ײדישן שור־װעזן א׳ן בוענאס־אײדעם? שוין יא־צענדריקעד, אז ם׳עקזיםטי־ט א נעװ־םע צאר תימוד־ תורהם, װו ם׳רעדנען ד• קינדעד פון די ״אויםנעקומענע־ און צום מעדםטן פון מיטר־קיאם און אפירו א היפשע צאר א־בעטעי־ קינדעד. ד• דאזיקע תרסוד־תודהם זענען ארע אפצװ״נוננען שון שיין (צום דאװנען). אינם זערבן זאר, ײו ס׳שט״ט דע־ אדון קודש, שטײען בענק און א מרםד אדע־ (רעצטנס א הארב־מאדע־ניז־יטע־) רעדעד, רעדנט מיט קינדעד (א־ן די היטרען, :אט׳דרעך) אב־סי עביי, א קאפערע ײדיש רײענען און שד־יבן, און רעצטנס, אונטע־ן ד־אננ פון דעד צײט און פון מאדע־נע שורן, אויך ״ריטע־אט•־־, װאם נײט;ישט יװײטער פון מענדערע, שרום־עריבם און פ־ץ... דע־ בודזשעט פון די ת־ת איז נעבו־ט אביסר אויזי שב־־רימוד, אבע־ ד• הויפט־הכנסה ברעננט אדײן ד• שור (בית־םדיש), עריות און נדרים און דע־ סעװאן שון ימים־נודאים, װאם װעדט אפגעשפירט מיט נ־שט װײניקעד פאםפע (און סיט א סך מע־ מאטעדיעאז דע־ פארנ...) װי א טעאטעײםעזאן. פין ד• :עמען, ,ױאם אזערבע בת- מד־שים־תרמוד־תודות ט־אנן קען מען זיך שאפן א באנ־יױ םון דעם באװוםטזײן, װאס די נבאים און אנשידעד האבן: ת־ת ״רינת־הצדק״, ת־ת ״ד־ר העדצר־, ת״ת ״מאסם ׳נאדדוי״ (דאס בייד שין מאקב נארדו• ■דעם אטע־םט, איז אן ערות שון תופות, ב־ מצװת, רע־נען א קדיש און א ברבה אוױי א דונעד...), ת־ת ב:י יש־אר ש״ײדע־- בארעבאט־ם־שא-־ײן־ א. א. װ. דעד דעריניעזעד אונטעדיכט פון די ת־ת קיעפט זיך זי״ע־ ד ד. י. ק $ װ ע נ ס ק י ײדיש שול־וועזז דאם פדאברעם םון רערצױננ — שון א ײדישן שוצ־װעזן, װעדש בײ אונז אר־דםעד און םעיד אקטוער. אין שאדשײדענע ראנעדן הויבש מעץ זיך שוין אן אפצונעבן דין וחשבון, אז אונזעד הינע דא דעד־ צוינענע ױננט איז דערװײטעדט, אפנעפרעמדט שון או;זע<■ ײרישעי־ קורטוד־באװענוננ, נאר רערשאד, װײר ם׳איז נישט דעדצוינן נעװא־ן אין דעד םביבה און אינם נײסט שון דעם יידישן מאסנרעבן; נא־ דעי־פאד, <ױיר ם׳איז;ישט צונעבוגדן נעװאדן מ־ט שעסטע םעדעם צום ײד־שן לעיבן. בײ אט רעד קראדעד פאדשטענרעניש פאד דעם, װאס וזיר רארפ\ אויפן נעביט פון דע־צױננ, א־ז אװרא• בדאי אונטעדצוציען א סך־ הבר פון רעם, \\אוז וזיר \זאג\, װאם םיד שאדמאנן הײנט ארס צו־ שטײער פאד א נעזונטן ײדישן שור־װעזן א־ן א־נענט־נע. א נא־־ נענויען חשבון א־ז שװעד צו מאבן, ײײר בברר זענען מיר הינטע־־ שטעריק אויפן נעביט פון םטאטיםט־ק און ציפע־ן. אפירו ײענן דעד צאר ײדן א־ן א׳־נענטינע איז נישטא קײן באשטיממע ציםעד. ם׳װארט אװרא• צ״ט נעװען זיך :עםען צו צישע׳־ן, צו מאכן אן אינ־ װענטא־ ־םין אונזער ״פא־מענן־ אין אדנענט־נע, דערונמער שוין אויך א צײרוננ םון קינדעד אין שור־ערטעד, װיפיר באיזיוכן ײד־שע שוירן, װיפיר שורן און װיפיר שירעד פון די פא־שײדענע טענרענצן און דיבטוננען מיד םארמאנן א. א. װ. ד• ארנענט־נע־ סעקצ־ע פון ײװא פראנט אזא םטאט־םטישע א־בעט אונטערצונעמע;, און ס׳װארט נעװען א ױשד, אז אזא פ־אן זאא פאדװיידקרעבט װע׳־;, ײא׳־ום ס׳װעט זײן זײעד בארערנדיק אוי פון נד׳ויםעד באד״טוננ און נוצן סײ םאר דעד ײדישעד װיסנשאפט־ רעבעד םא׳־שוננם־ארבעט בכרר, און ב£־ט שאד אונז נופא. ביז צודיק מיט א 15 יא-־ האט קיתע־ :ישט נעטדאבט װענן דעם. ארײן פון זיך איז ד• שראנע פון ײדישע יטואן ״נעריחט״ נעײאדן. יאין די קאראניעס סרענט די יק״א, צונרײך מיט שט־בער םא־ די קא־אניסטן, אויסבויען, אין יעדעד ריניע, אומנעםעד צען קירא־ מעטעד איכע שון די אנדע־ע, נעבײדעם שא׳־ שורן. די בנינים זענען באשטאנען פון צװײ;ד׳ויסע זארן פאר קראםן, אײנער צום רעדנען שפאניש און א״נעד — אויוי ײדיש; צוױי גאנץ נוט־נעבויטע הײזע־, װו ם׳שרענן װוינען בײדע רערעד, דעד ײדישעד און דעד שפאנישעד ד• קאראניסטישע קינדעד פרענן זיך צוזאמענקוםען מ־ט קארעקטױוע װענענעד, דײטנד־ק, אדע־ צופוס, און םלענן שאדבדעננען אין ש־ר דעם נאנצן טא;, א הארבן טאנ פא׳־נוםען מיטן שפאנ־שן אונטעד־ ־יבט **רן א הארבן מיטן ײדישן. רי שפאנישע רעדעד םרענן דאס ־וב זײן מאראקעד אדעד שפאנישע יידן, און ד• יידישע מעדםטנם ע־טעדע ״דן, אימינדאנטן, אומנוצרעבע ארם קאיאניסטן, אין נרויםן טײר, שוחטים, ײערכע םרענן נרײכצײטיק, ארס אזערכע ד־נען ד• קאראניםט;. ם׳איז צװישן ד• ײדישע רעדעד אויך;עװען א היפשע צא־ א־נמערינענמע ױננערײט, װערבע האבן ארם רעדעד און קורטוד־ טוע־ םיר מיטנעזױי־קט א־ן נעװיםע קאראניעס, בײם שאדשאדײטן און באסעסטיקן א ביבריאטעק־װעזן, און בברר אר־ענטידט דער ױננט אויף געװנטע דרבים. פאד דעד אויםהארטוננ שון ד• שורן (ד• שפאנישע און ד• ײד־שע) פרענט ד־ יק־א אײנמאנען בײ ד• קאראניםטן צוזאמען טיט ד• קװאטעס פא־ די ע׳־ד, א־נװעכטאד א. א. װ. א יעי־רעכן אפצאר פון 60 פעזעם ב״ יעדן קאראניסט, צ• ער חאט יא אדער נישט :יעהאט קינדע־ אין שור־ערטעד. אזו• איז דאס נענאננען ביזן יאד 1917. צ־ װײר אין יענע־ צײט האבן אין ד• ערטעדע קאראניעם א נדויםע סײר קאראניםטן באקומען אײננטום־שיתען, ד. ה. זיך באשר״ט פון רער יק׳־א־ א־ט־ופםות, און די אעצטע האט יזײ נישט נעקעכט באצװיננען ס׳טן שי־־שטי'עד, צי סתם האט די יק־א זיך נעװארט באשר״ען סונם שור־יאד און נאך דערצו זיך א חנםה טון צו דעד ארנענטינע־ מרוכה, דער פאקט אױ, װאם אין יענעם יאר האט די יק־א אװעק־ נעשענקט דעד ־ענירױנ ארע אידע שור־נעבײדעם אין רי קאראנ־עם. ר־ רענ־דו;; האט דאן אהין ארייננעש־קט אירע רעדעדם און איינ־